Kortste dag van het jaar en de vroegste zonsondergang

Om 21.50 uur die avond staat de zon het verst naar het zuiden. Dat moment heet de winterzonnewende. Het KNMI, het instituut dat voor de overheid het weer meet, noemt het in zijn tabel met zonnetijden het begin van de astronomische winter. In het midden van het land is het die dag 7 uur en 44 minuten licht, ongeveer 9 uur korter dan op 21 juni. Maar de vroegste zonsondergang valt al rond 13 december, en de laatste zonsopkomst pas rond de jaarwisseling. Meer over de aarde, het weer en de sterren staat in het kennisgebied Wereld.

Wanneer de kortste dag valt tot en met 2030

De kortste dag valt tot en met 2030 op 21 december, behalve in 2027: dan is het 22 december. De winterzonnewende is het moment waarop de zon recht boven een lijn staat die 23,44 graden ten zuiden van de evenaar ligt. Die lijn heet de Steenbokskeerkring. Verder naar het zuiden komt de zon niet. Daarna schuift ze weer op naar het noorden, en worden bij ons de dagen langer.

Dat moment valt elk jaar bijna zes uur later op de klok. Een kalenderjaar telt 365 dagen. Van zonnewende tot zonnewende duurt het 365 dagen en bijna 6 uur. Na een schrikkeldag schuift de zonnewende weer ongeveer 18 uur terug. Hoe dat zit, lees je in ons artikel over de aarde in cijfers.

Het precieze moment rekent het US Naval Observatory uit. Dat is de sterrenwacht van de Amerikaanse marine, die onder meer uitrekent waar zon en maan staan.

In de tabel hieronder staat voor de komende vijf jaar op welke dag en om hoe laat de winterzonnewende valt, in Nederlandse tijd.

Op internet staat soms nog zondag 22 december als datum voor dit jaar. Die combinatie klopte voor het laatst in 2019.

Hoe kort de dag is in jouw deel van het land

Hoe noordelijker je woont, hoe korter de dag in december. In Groningen is het op 21 december 25 minuten korter licht dan in Maastricht. In juni is het andersom: dan heeft Groningen 27 minuten meer daglicht.

Van oost naar west verschuift vooral de klok. In Enschede komt de zon 10 minuten eerder op dan in Vlissingen, en ze gaat er 17 minuten eerder onder. Heel Nederland gebruikt dezelfde tijd, terwijl de zon in het oosten eerder op haar hoogste punt staat: in Enschede 13 minuten eerder dan in Vlissingen. De twee verschillen zijn niet even groot, want Vlissingen ligt ook zuidelijker en heeft een langere dag.

Die tijden hebben we zelf berekend met de rekenmethode van NOAA, de Amerikaanse overheidsdienst voor oceaan en atmosfeer. Volgens NOAA is die methode in theorie tot op een minuut nauwkeurig. Voor januari en december 2026 komt onze berekening in 123 van de 124 tijden precies uit op de tabel van het KNMI. De laatste scheelt een minuut.

In de tabel hieronder zie je voor vijf steden hoe laat de zon op de kortste dag opkomt en ondergaat.

Hoe laag de zon staat

Wie op 21 december rond lunchtijd buiten loopt, ziet het meteen. In het midden van het land komt de zon niet hoger dan 14,6 graden boven de horizon. Je schaduw is dan bijna vier keer zo lang als jijzelf. In Groningen is hij ruim vier keer zo lang, in Maastricht drie en een half keer.

De vroegste zonsondergang en de laatste zonsopkomst

De zon gaat het vroegst onder rond 13 december, ruim een week voor de kortste dag. Ze komt het laatst op rond de jaarwisseling, ruim een week erna. Dat is de verrassing van december. In het midden van het land gaat de zon volgens het KNMI van 11 tot en met 15 december om 16.28 uur onder. Van 26 december tot en met 4 januari komt ze om 08.48 uur op.

In de tabel hieronder zie je hoe zonsopkomst, zonsondergang en daglicht van december tot februari verschuiven.

Wat je daarvan merkt

Na 13 december lengen de avonden al, terwijl de dagen nog korter worden. De ochtend verliest dan meer licht dan de avond erbij krijgt. Na 21 december draait dat om. Op 1 januari gaat de zon 9 minuten later onder dan op de kortste dag. Ze komt dan ook twee minuten later op.

Wie in de eerste week van januari om acht uur naar school of werk fietst, doet dat dus in het donker. Het is dan zelfs iets donkerder dan op de kortste dag. Na zonsondergang blijft het nog ongeveer 40 minuten zo licht dat je buiten zonder lamp kunt zien. Op 21 december is die schemering in het midden van het land rond 17.10 uur voorbij. Helemaal donker is de hemel pas rond half zeven.

Waarom de zon niet om 12 uur in het zuiden staat

De zon staat hier niet om 12 uur in het zuiden. Dat komt door onze klok, en doordat een dag van zon tot zon niet altijd precies 24 uur duurt. Zonsopkomst en zonsondergang liggen altijd even ver van het moment waarop de zon het hoogst staat. Dat moment heet de zonnemiddag. Op de kortste dag valt die in het midden van het land om 12.38 uur.

De eerste oorzaak is onze klok. Nederland gebruikt de Midden-Europese Tijd. Die hoort bij een plek 10 graden verder naar het oosten. De aarde draait in 24 uur een hele slag van 360 graden, dus 1 graad in 4 minuten. Daardoor staat de zon hier zo’n 40 minuten later in het zuiden dan de klok doet vermoeden.

De tweede oorzaak verklaart de verrassing. Sterrenkundigen noemen het verschil tussen de zonnetijd en de klok de tijdsvereffening. Een dag van zonnemiddag tot zonnemiddag duurt eind december bijna een halve minuut langer dan 24 uur, schrijft het US Naval Observatory. De zonnemiddag schuift dus elke dag een halve minuut op, van 12.34 uur op 13 december naar 12.42 uur op 30 december. Rond de kortste dag verandert de lengte van de dag bijna niet: op 25 december is hij maar 43 seconden langer dan op 21 december. Die halve minuut per dag wint het dus. Daardoor schuiven zonsopkomst en zonsondergang allebei later.

Eind december weegt de scheve aardas het zwaarst

Vaak lees je dat dit komt doordat de aarde in een ellips om de zon draait. Voor eind december is dat het kleinste deel van het verhaal. Begin januari staat de aarde het dichtst bij de zon, in 2027 op 3 januari. Ze beweegt dan het snelst in haar baan. De aarde moet daardoor elke dag iets verder draaien voordat de zon weer in het zuiden staat. Dat is ongeveer acht seconden per dag.

De grootste oorzaak is dan de scheve stand van de aardas. Rond de zonnewende schuift de zon daardoor ten opzichte van de sterren elke dag iets verder naar het oosten dan gemiddeld. Ook dat moet de aarde inhalen, en dat kost ongeveer 20 seconden per dag. Het US Naval Observatory noemt beide oorzaken, en zegt dat ze over het hele jaar ongeveer even zwaar wegen. Hoe de halve minuut eind december over die twee verdeeld is, hebben wij zelf uitgerekend met de formules van NOAA.

Waarom de koudste dagen pas later komen

De koudste dag valt gemiddeld pas op 14 februari, omdat de zee aan het eind van de winter op zijn koudst is. Dat is bijna twee maanden na de kortste dag. KNMI-klimaatonderzoeker Hylke de Vries rekende het uit voor De Bilt, over de jaren 1951 tot en met 2022.

De zee bepaalt mee hoe koud het aan land wordt. Daarom valt de koudste dag niet alleen in De Bilt rond Valentijnsdag. Hetzelfde geldt in meer gebieden rond de Noordzee, zoals de Belgische kust, grote delen van het Verenigd Koninkrijk en Denemarken, Noord-Duitsland en Zuid-Zweden. Daar valt de koudste dag gemiddeld binnen een dag van Valentijnsdag. Verder naar het zuiden verwarmt de zon het land eerder weer, en daar valt de koudste dag dichter bij de kortste dag.

Op 14 februari zelf valt het meestal mee. Sinds 1901 was de koudste dag van het jaar maar drie keer precies op Valentijnsdag.

Wanneer het weer echt lichter wordt

’s Avonds wordt het na 13 december al later donker, ’s ochtends pas na de jaarwisseling eerder licht. Van 21 december zelf merk je nauwelijks iets. Wij vinden de kortste dag daarom de minst bruikbare datum van december. De lengte van de dag verandert rond die dag maar een paar seconden per dag. Wat je merkt, is hoe laat het licht en hoe laat het donker wordt.

Daarna gaat het snel. Vanaf 17 januari gaat de zon in het midden van het land na 17.00 uur onder. Vanaf 26 januari komt ze weer voor half negen op. Op 1 februari is het al 1 uur en 23 minuten langer licht dan op de kortste dag.

Met zomertijd het hele jaar zou de zon op 30 december pas om 09.48 uur opkomen. Waarom dat voor je slaap uitmaakt en of het verzetten van de klok ooit stopt, lees je in ons artikel over de wintertijd. Word je in deze weken somber en gaat dat niet over, lees dan wat het verschil is tussen een winterdip en een winterdepressie.

Veelgestelde vragen over de kortste dag