Waar komt Sinterklaas vandaan, en waarom uit Spanje?

Nicolaas leefde in de vierde eeuw. Volgens de overlevering stierf hij op 6 december in het jaar 342 of 343, en daarom vieren we zijn feest begin december. In 1087 brachten zeelieden zijn botten van Myra naar Bari, een havenstad in Zuid-Italië. Die stad viel pas vanaf 1503 onder Spanje, ruim vier eeuwen later. Dat staat in het overzicht van Andere Tijden, het geschiedenisprogramma van de publieke omroep. De stoomboot uit Spanje staat al in een prentenboek uit 1850.

Wie de echte Sinterklaas was

Over het leven van Nicolaas is weinig bekend. De eerste verhalen over hem ontstonden pas eeuwen na zijn dood, schrijft NPO Kennis, de kennissite van de publieke omroep. Hij was bisschop van Myra. Die stad lag in wat nu het zuidwesten van Turkije is.

De verhalen over hem gaan vooral over wonderen. Hij zou drie arme meisjes hebben gered door stiekem zakken geld naar binnen te gooien, zodat ze konden trouwen. Ook zou hij drie scholieren weer tot leven hebben gewekt en zeelieden uit een storm hebben gered. Zo werd hij de beschermheilige van kinderen en van zeelieden. Veel havensteden kozen hem als beschermheilige, ook Amsterdam.

Na zijn dood verklaarde de kerk hem heilig. Eerst vereerden vooral mensen in Oost-Europa hem. In West-Europa gebeurde dat ongeveer vanaf de twaalfde eeuw.

Hoe Spanje in het verhaal kwam

In 1087 dreigden de Seltsjoeken, een Turks volk, Myra te veroveren. Zeelieden uit Bari voeren toen in het geheim naar Myra en namen de botten van Nicolaas mee. In Bari kreeg hij een nieuw graf in een kerk die speciaal voor hem werd gebouwd. Zijn resten liggen daar nog steeds.

Bari was in die tijd bezet door de Noormannen. Spanje kreeg de stad pas in 1503 in handen, en hield die tot diep in de achttiende eeuw. Een paar eeuwen lang was de heilige dus een beetje Spaans. Dat noemt Andere Tijden als verklaring voor de band met Spanje.

Je leest soms dat Bari al Spaans was toen de botten aankwamen. Dat klopt niet. Tussen de aankomst van de botten en het Spaanse bestuur zit ruim vier eeuwen.

Het prentenboek van Jan Schenkman

De stoomboot uit Spanje staat al in een boekje uit 1850. Dat jaar gaf de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman het prentenboek St. Nikolaas en zijn knecht uit. Het eerste versje begint met ‘Zie, ginds komt de Stoomboot / Uit Spanje weêr aan’. De tekst staat in de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren, de online bibliotheek van oude Nederlandse boeken.

Waarom Schenkman voor Spanje koos, legt hij nergens in het boekje uit. Verderop noemt een stout jongetje de Sint alleen ‘Bisschop van Spanje’. Aan het eind vertrekt de Sint trouwens niet per boot, maar met een luchtballon. De route via Bari is dus een mogelijke verklaring, geen bewezen reden.

Het boekje beschrijft ook al een plechtige intocht door de stad, met een knecht die de geldkist draagt. De werkelijkheid liep daarop achter. De eerste echte intocht was volgens Andere Tijden pas in 1888, in Venray.

Van kerkfeest naar kinderfeest

Het Meertens Instituut zet de bekende feiten over het feest op een rij. Dat is een onderzoeksinstituut van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen dat de Nederlandse taal en cultuur bestudeert. De oudste aanwijzingen voor een kinderfeest rond Nicolaas komen volgens het Meertens Instituut uit twaalfde-eeuws Frankrijk. In Nederland is het kinderfeest waarschijnlijk al zo’n 500 jaar oud.

De sterfdag van een heilige werd vroeger vaak de avond ervoor herdacht. Daarom valt pakjesavond op 5 december en niet op 6 december. Op kloosterscholen kregen hardwerkende leerlingen rond die dag een geschenk, en luie leerlingen kregen op hun kop.

Waarom kinderen hun schoen zetten

Een van de eerste vermeldingen van schoenzetten komt uit 1427, uit de Sint-Nicolaaskerk in Utrecht. Rijkere mensen stopten daar op Sinterklaasavond geld in schoenen, en de kerk gaf dat geld aan de armen. Later zetten kinderen thuis een schoen of klomp. De volgende ochtend zat er iets lekkers in.

Het idee komt waarschijnlijk uit de legende van de drie meisjes, zegt Meertens-onderzoeker Markus Balkenhol in Sinterklaas kapoentje. Nicolaas gooide gouden munten door het raam, en een paar munten belandden in een schoen.

Verboden en toch gevierd

Met de Reformatie werd Nederland grotendeels protestants. De Reformatie was de beweging die in de zestiende eeuw brak met de katholieke kerk. Heiligen vereren mocht niet meer, en sommige steden verboden het feest. Toch vierden mensen het binnenshuis gewoon door.

Dat zie je op het schilderij Het Sint-Nicolaasfeest van Jan Steen, geschilderd tussen 1665 en 1668. Het hangt in het Rijksmuseum. Een meisje heeft een emmer vol cadeautjes, en een huilende jongen vond een roe in zijn schoen. Sinterklaas zelf staat er niet op. Kinderen zagen hem in die tijd ook nooit. Volgens het verhaal reed hij met zijn paard over het dak en gooide hij de cadeautjes door de schoorsteen.

In Duitsland, Frankrijk en Engeland verschoof het feest in die tijd naar Kerstmis. Daar werd Sinterklaas de Weihnachtsmann, Père Noël en Father Christmas.

Het feest van nu is vooral negentiende-eeuws

Bij het schilderij van Jan Steen schrijft het Rijksmuseum dat Sinterklaas al eeuwen op dezelfde manier wordt gevierd. Dat is maar half waar. Cadeaus, snoepgoed en de roe zijn oud. Bijna alles wat we er nu bij denken, is jonger.

Na 1800 mocht het feest weer officieel worden gevierd. Bakkers maakten toen kruidnoten, speculaaspoppen en letters van banket. Er kwamen veel nieuwe sinterklaasliedjes bij, en het woord pakjesavond werd voor het eerst gebruikt. Ook kreeg de Sint steeds vaker een knecht. In het begin van de negentiende eeuw trad de Sint zelf nog op als boeman die stoute kinderen strafte.

De intocht groeide pas daarna. In Amsterdam is er sinds 1934 elk jaar een intocht, en in 1952 kwam hij voor het eerst op televisie. Mies Bouwman presenteerde de eerste uitzendingen.

In de tabel hieronder staan de momenten waarop het feest een nieuw onderdeel kreeg.

Zwarte Piet en de roetveegpiet

Uit de zestiende en zeventiende eeuw is geen knecht bekend. Een versje van eind achttiende eeuw noemt voor het eerst een knecht van de Sint. Een zwarte knecht komt voor het eerst voor in een herinnering aan het jaar 1828. Die herinnering werd pas in 1884 opgeschreven.

Hoe de knecht zwart werd

De eerste afbeelding van een zwarte knecht staat in het boekje van Schenkman uit 1850. In een nieuwe druk uit 1858 kreeg hij een pagepakje met pofbroek en baret. Schenkman heeft de zwarte knecht volgens het Meertens Instituut niet zelf bedacht, maar hij heeft het beeld wel vastgelegd.

Je leest soms dat Piet teruggaat op de twee raven van de Germaanse god Wodan. Die raven vertelden Wodan wat er in de wereld gebeurde, zoals Piet door de schoorsteen luistert. Volgens het Meertens Instituut zijn er geen bronnen die dat ondersteunen.

De discussie over Piet

Kritiek op Zwarte Piet bestaat al minstens sinds 1930. Toen besteedde het weekblad De Groene Amsterdammer een heel nummer aan raciale stereotypen. Vanaf de jaren zeventig werd de kritiek structureel. In 2011 droegen twee demonstranten bij de intocht in Dordrecht een shirt met de tekst Zwarte Piet is racisme.

Ook twee Nederlandse instanties hebben er een standpunt over ingenomen. Het College voor de Rechten van de Mens bewaakt in Nederland de mensenrechten. Het vindt dat aan Zwarte Piet discriminerende kanten zitten. Ook als het niet zo bedoeld is, kan de figuur een negatief beeld van zwarte mensen geven dat kwetsend is. De Kinderombudsman komt op voor de rechten van kinderen. Die vond dat Zwarte Piet kan bijdragen aan pesten en uitsluiting. Piet moet daarom zo veranderen dat kinderen van kleur er geen last meer van hebben en elk kind zich veilig voelt bij het feest.

Van Zwarte Piet naar roetveegpiet

Bij de grote intochten en in het Sinterklaasjournaal lopen nu roetveegpieten. Dat zijn pieten met alleen wat roetvegen op hun gezicht. Ook de meningen veranderden. In peilingen van het actualiteitenprogramma EenVandaag wilde in 2013 nog 89 procent geen verandering aan Piet. In 2017 was dat 68 procent en in 2022 nog 53 procent.

Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland beheert een lijst van tradities die mensen zelf aanmelden. In 2015 kwam het sinterklaasfeest op die lijst, op voorstel van de Stichting Sint & Pietengilde. In 2022 haalde het kenniscentrum het er weer af. Volgens de beoordelaars paste het feest niet meer bij de regels van het UNESCO-verdrag voor tradities. Die regels zeggen dat een traditie geen groepen mag discrimineren en respect moet hebben voor andere culturen.

Wat Sinterklaas anders maakt dan de Kerstman

De Amerikaanse Santa Claus heeft zijn oorsprong in Europa. Toch is het Nederlandse feest anders dan de feesten rond Nicolaas elders. Een landelijke intocht die live op televisie komt en een eigen journaal voor kinderen vind je alleen hier.

Ook de surprise en het plagerige sinterklaasgedicht zijn typisch Nederlands, zegt hoogleraar Peter Jan Margry. Wie het goed doet, neemt de ander op rijm de maat zonder hem te kwetsen. Of zo’n rijmpje ook echte kunst is, lees je in ons artikel over wat poëzie eigenlijk is.

Toch wordt het feest in het openbaar minder zichtbaar. Winkels steken sinds het einde van de twintigste eeuw minder geld in sinterklaasversiering, zegt Margry in Geen Sinterklaas in het internationale Amsterdam. Toeristen in Amsterdam herkennen de Kerstman beter, en veel buitenlandse werknemers kennen de Sint helemaal niet. Binnenshuis blijven families het feest volgens hem wel vieren.

Het feest trekt zich dus terug achter de voordeur. Daar vierden Nederlanders het in de tijd van Jan Steen ook. Na pakjesavond volgen kerst en oud en nieuw, met tradities die ook jonger zijn dan je denkt.

Veelgestelde vragen over Sinterklaas