Waarom vieren we carnaval? Het antwoord zit in de vasten

We vieren carnaval omdat op Aswoensdag de vastentijd begint: veertig dagen waarin katholieken vroeger geen vlees aten. De dagen daarvoor waren om nog één keer uitbundig te eten, te drinken en te feesten. Dat zit al in de oudste Nederlandse naam voor het feest, vastenavond. Die staat in 1264 voor het eerst in een tekst, volgens de Etymologiebank van het Instituut voor de Nederlandse Taal. Dat is het kennisinstituut dat de Nederlandse woordenschat bijhoudt. Het verhaal dat carnaval een oud heidens voorjaarsfeest is, lees je op veel plekken. Duitse volkskundigen, die het feest uitgebreid onderzochten, lieten dat idee na de Tweede Wereldoorlog los. Meer over feesten en tradities lees je in het kennisgebied Maatschappelijk.

Waar het woord carnaval vandaan komt

Carnaval komt van het middeleeuwse Latijn carne levare: het vlees wegnemen. Die uitdrukking staat al in een Latijnse oorkonde uit Italië van 965, schrijft de Etymologiebank. Via het Italiaanse carnevale en het Franse carnaval kwam het woord in het Nederlands. Hier is het jong: de oudste vondst is van 1651.

Twee andere verklaringen kom je vaker tegen. De eerste is carne vale, Latijn voor ‘vaarwel, vlees’. De tweede is carrus navalis, een wagen in de vorm van een schip. Zo’n narrenschip op wielen reed in de middeleeuwen mee in de optochten rond vastenavond. Beide verklaringen zijn fout. De taalkundige Aebischer liet in 1952 zien dat de oudste vormen van het woord ze uitsluiten. Carrus navalis zou een a in de tweede lettergreep geven. Maar oude vormen als carnelevare hebben daar een e. En carne levare is ouder dan carnevale. Toch staat ‘vaarwel, vlees’ nog op veel Nederlandse pagina’s.

Vastenavond en vastelaovend

Het Nederlandse woord is ouder dan carnaval. Vastenavont staat in een tekst uit 1264, vastelavond in 1289. Het betekent de avond voor de vasten. Een feestdag begon vroeger al bij zonsondergang op de dag ervoor, net als bij kerstavond. In Limburg heet het feest nog altijd vastelaovend.

Soms lees je dat vastel- niets met vasten te maken heeft. Het zou komen van het Duitse faseln, dat volgens de katholieke encyclopedie van KRO-NCRV leuteren of zwammen betekent. Volgens de etymologische woordenboeken betekent vastel- gewoon vasten; de -el- verklaren ze op dezelfde manier als in schrikkeljaar. Een van hen schrijft er uitdrukkelijk bij dat er geen reden is voor die andere uitleg. Beide namen zeggen dus hetzelfde: het feest hoort bij het begin van de vasten.

Hoe de datum van carnaval wordt bepaald

Carnaval valt elk jaar op een andere datum, omdat het met Pasen meeschuift. Pasen valt op de zondag na de eerste volle maan na het begin van de lente. De kerk rekent daarbij met een vaste lentedatum en een volle maan uit tabellen, niet met de maan aan de hemel. Daardoor valt Pasen op zijn vroegst op 22 maart en op zijn laatst op 25 april. Dat staat in de katholieke encyclopedie van KRO-NCRV, een omroep van de Nederlandse publieke omroep.

De vastentijd begint 46 dagen voor Pasen, op Aswoensdag. Dat getal is een rekensom. Op zondag vastten christenen niet, dus de zes zondagen tellen niet mee. Veertig vastendagen plus zes zondagen is 46 dagen. Die telling geldt in de westerse kerk waarschijnlijk sinds het begin van de zesde eeuw. Dat schrijft Lucepedia, de online encyclopedie over geloof van de theologische faculteit van Tilburg University.

Carnaval zelf eindigt op de dinsdag voor Aswoensdag. De zondag van carnaval is volgens KRO-NCRV de zevende zondag voor Pasen, dus 49 dagen ervoor. Reken je dat terug vanaf de vroegste en de laatste paasdatum, dan valt carnavalszondag altijd tussen 1 februari en 7 maart. Het feest kan dus bijna vijf weken heen en weer schuiven.

Data voor de komende zes jaar

De tabel hieronder geeft de data voor de komende zes jaar. We rekenden ze zelf uit met de paasregel en de telling van 46 dagen.

Carnaval en de voorjaarsvakantie in 2027

Voor gezinnen in Brabant en Limburg is 2027 een lastig jaar. De landelijke voorjaarsvakantie voor regio Zuid valt van 13 tot en met 21 februari 2027, een week na carnaval. Het ministerie van Onderwijs zegt er zelf bij dat die vakantie en carnaval in dat schooljaar niet samenvallen.

De data van het ministerie zijn een advies. Een school mag de voorjaarsvakantie verschuiven naar de week van carnaval, zonder toestemming te vragen. Wel moet de medezeggenschapsraad instemmen, het overleg van ouders en personeel op school. Kijk dus in de schoolgids voordat je iets boekt. In 2028 is het makkelijker. Dan loopt het advies voor regio Zuid van 26 februari tot en met 5 maart, en begint carnaval op dezelfde zaterdag.

Heidens feest of kind van de kerkkalender

Sinds de jaren na de Tweede Wereldoorlog verklaren volkskundigen carnaval vanuit de kerkkalender, en niet meer als voortzetting van een heidens feest. Dat schreef de Duitse godsdienstwetenschapper Peter Bräunlein in 1994, in een bespreking die de Universiteit van Tübingen online bewaart. Lang gingen volkskundigen ervan uit dat oude heidense gebruiken ongebroken waren doorgegeven tot in het carnaval van nu. Die aanname is na de oorlog definitief losgelaten. Dat het feest direct samenhangt met de vastentijd, is volgens Bräunlein inmiddels onbetwist.

Toch lees je op veel plekken dat carnaval een oud heidens feest is dat de kerk heeft overgenomen. Het zou teruggaan op een heidens vruchtbaarheidsfeest waarbij koning winter werd verdreven. Ook de feesten van de Grieken en Romeinen voor de wijngoden Dionysus en Bacchus worden genoemd. De katholieke encyclopedie van KRO-NCRV zet die uitleg naast een tweede: de kerk zou het feest zelf hebben ingericht als overgang naar de vasten. Historici zijn het volgens die encyclopedie niet met elkaar eens.

Over de rest wordt wel gestreden. De Duitse volkskundige Dietz-Rüdiger Moser meende vanaf 1975 dat de kerk het hele feest bewust had bedacht, als les over een wereld zonder God. Die stelling riep veel verzet op. De volkskundige Werner Mezger kwam tot een middenweg: het feest groeide langzaam, en de kerk gaf er pas later een betekenis aan.

Wat er in de middeleeuwen gebeurde

Volgens Mezger ging het tot het einde van de veertiende eeuw alleen om praktische zaken. Het ging om de verplichte onthouding van vlees, om eet- en drinkgelagen en om betaal- en rechtstermijnen die rond die dagen vielen. Pas in de vijftiende eeuw keek de kerk er anders naar. Het feest werd toen de wereld van de nar en de duivel, en de vasten de weg terug naar God.

Het vasten zelf was streng. In de eerste eeuwen at je in de vastentijd één maaltijd per dag, ’s avonds, zonder vlees en zonder wijn, schrijft Lucepedia. Het haringhappen op Aswoensdag stamt volgens KRO-NCRV uit de tijd dat je in de vasten geen vlees mocht eten, maar wel vis.

Ons oordeel: carnaval is geen gekerstend heidens feest, maar een kind van de kerkkalender. Dat de samenhang met de vasten vaststaat, is in de volkskunde onbetwist. De aanname van een ongebroken heidense lijn is juist losgelaten. Dat oude feesten ook verkleden en omkeren kenden, bewijst geen afstamming. Bij kerst gaat de discussie over het Romeinse zonnefeest net zo. Dat lees je in ons artikel over waarom we kerst op 25 december vieren.

Waarom carnaval vooral in het zuiden leeft

Carnaval leeft vooral in het zuiden, omdat Limburg en Noord-Brabant katholiek bleven terwijl het protestantse noorden het feest verbood. Dat schrijft KRO-NCRV. De Reformatie was de beweging die in de zestiende eeuw brak met de katholieke kerk. Boven de grote rivieren werd het protestantisme daarna het belangrijkste geloof. Daar gold vastenavond als een roomse dwaling, en verdween het openbare feest met verboden van de straat.

Ook in het zuiden was het feest lang niet vrij. In ’s-Hertogenbosch namen de protestanten in 1629 de macht over, en ze verboden het carnaval op straat. Dat schrijft Erfgoed ’s-Hertogenbosch, de erfgoeddienst van de gemeente. Het duurde bijna tweehonderd jaar voordat katholieke Bosschenaren weer officieel de straat op mochten. Carnaval is heel lang verboden geweest, zegt ook etnoloog Peter Jan Margry van het Meertens Instituut. Dat is een onderzoeksinstituut van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen dat de Nederlandse taal en cultuur bestudeert.

Het grote straatfeest van nu is vrij jong. De meeste carnavalsverenigingen zijn pas na de Tweede Wereldoorlog opgericht, schrijft KRO-NCRV. In de jaren vijftig bleef het feest nog beperkt tot het zuiden, met uitzonderingen zoals Twente. Pas in de jaren zestig ging het over de rivieren, toen de scheiding tussen katholiek en protestant in het dagelijks leven vervaagde.

Katholiek maar zelden in de kerk

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), dat de officiële cijfers over Nederland bijhoudt, laat zien hoe die geschiedenis nog doorwerkt. De tabel hieronder zet voor vier provincies twee cijfers naast elkaar. Het eerste is het deel van de inwoners dat zich katholiek noemt. Het tweede is het deel dat minstens eens per maand naar een kerk, moskee of ander gebedshuis gaat. Limburg en Noord-Brabant zijn de twee carnavalsprovincies. Zeeland staat erbij als de provincie met het hoogste kerkbezoek. Noord-Holland staat erbij als provincie boven de rivieren met het laagste kerkbezoek na de twee zuidelijke.

In Limburg noemt bijna de helft van de mensen zich katholiek, in Noord-Brabant een op de drie. Toch gaan juist in die twee provincies de minste mensen regelmatig naar een kerk of ander gebedshuis. Carnaval volgt dus de oude katholieke kaart van Nederland, maar het is geen kerkfeest meer. Het is een feest van de streek.

Waar Prins Carnaval vandaan komt

De prins met zijn gevolg is een uitvinding van de negentiende eeuw. In ’s-Hertogenbosch klaagden toen invloedrijke inwoners over dronkenschap, lawaai en vechtpartijen, en vooral over de maskers. Zelfs de bisschop sprak zich uit tegen het feest. Een groep jonge Bosschenaren vreesde een verbod. In 1882 bedachten ze in een café achter het stadhuis een plan om het feest te redden, schrijft Erfgoed ’s-Hertogenbosch.

Het plan was een spel. De stad werd drie dagen het dorp Oeteldonk. Alle mannen heetten er boeren en alle vrouwen durskes, en er kwam een eigen burgervader. Er kwam een optocht die liet zien hoe je netjes feest viert, en een club die alles regelde: de Oeteldonksche Club. In 1883 kwam er een Vastenavondprins bij, die ieder jaar op bezoek kwam.

Prins en Raad van Elf in Limburg en Brabant

Volgens KRO-NCRV kwam de Prins Carnaval naar Duits voorbeeld in de meeste Nederlandse plaatsen. Hij neemt drie dagen de macht over van het gewone bestuur. In Limburg staat hem een Raad van Elf bij, het gezelschap rond de prins. Het getal elf in die naam hoort bij de carnavalssymboliek, schrijft KRO-NCRV. In Limburg is hij ook maar één seizoen prins. In Brabant kan dezelfde persoon jaren prins blijven, en heet het gezelschap om hem heen soms anders, zoals het Boere Parlement in Den Bosch.

Het feest draait om het omkeren van de gewone orde, maar niet overal. Bij veel grote carnavalsverenigingen mogen volwassen vrouwen geen prinses zijn en niet in de Raad van Elf, schrijft het Meertens Instituut. Margry verklaart dat uit de negentiende eeuw: toen richtten alleen mannen verenigingen op, en die structuur is op veel plekken gebleven.

Waarom het carnavalsseizoen op 11 november begint

Het seizoen begint op 11 november omdat elf het gekkengetal is, schrijft KRO-NCRV, al is niet duidelijk waarom elf die rol kreeg. Veel verenigingen maken op die elfde van de elfde de nieuwe prins bekend. Volgens de ene uitleg is elf één meer dan de tien geboden. Volgens de andere is het één minder dan twaalf, het getal van de volheid.

De datum heeft ook een kerkelijke kant. Op 11 november valt het feest van Sint-Maarten, en daarna begon vroeger een vastentijd voor Kerstmis. Zo gaat Sint-Maarten vooraf aan de voorbereiding op Kerstmis, zoals carnaval voorafgaat aan de vasten voor Pasen.

Een bekend verhaal legt de elf uit met de Franse revolutie. Toen de Fransen eind achttiende eeuw het Rijnland bezetten, zouden de carnavalsvierders de bezetters hebben bespot met de beginletters van Egalité, Liberté en Fraternité. Samen vormen die ELF, het Duitse woord voor elf. In de Franse grondwet luidt het motto echter Liberté, Égalité, Fraternité, met vrijheid voorop. De beginletters vormen dan LEF, en het verhaal werkt alleen als je de volgorde omdraait.

Waarom je je verkleedt met carnaval

Verkleden hoort bij het omkeren. Vrouwen gingen verkleed als man en mannen als vrouw, en rang en stand vielen even weg, zegt Margry. Er werd minder streng gelet op de gewone zeden, en dat gold zeker in de middeleeuwen. Volkskundigen zien hetzelfde omkeren bij Halloween op 31 oktober, dat veel op carnaval lijkt.

Hoe je je verkleedt, verschilt per provincie. Een Limburger naait het liefst zelf een opvallend kostuum, schrijft KRO-NCRV. Een Brabander heeft vaak genoeg aan een pet en een boerenkiel. Wie in februari op vakantie naar Limburg gaat, ziet dat verschil meteen.

Het feest blijft zo meebewegen, en dat is niet nieuw. Een traditie is levende cultuur die voortdurend verandert, zegt Margry, al kan of wil niet iedereen meebewegen. Wie het feest verdedigt met het argument dat het altijd zo is geweest, heeft de geschiedenis dus niet mee. Het feest van nu is een middeleeuws vastenfeest dat in de negentiende eeuw werd gered en na de oorlog groot werd. Het volgende seizoen begint op woensdag 11 november 2026.

Veelgestelde vragen over carnaval