Wat is Thanksgiving, en wat heeft Leiden ermee te maken?

Thanksgiving valt in 2026 op donderdag 26 november. Dat het feest altijd op de vierde donderdag van november valt, is pas sinds december 1941 wettelijk vastgelegd. Dat schrijven de National Archives, het nationale archief van de Verenigde Staten. De band met Nederland is veel ouder. Een deel van de Engelse gelovigen die in 1620 met de Mayflower naar Amerika voeren, woonde sinds 1609 in Leiden. Meer dan de helft van die Leidse groep ging nooit mee en werd Leidenaar. Het verhaal dat Thanksgiving is afgekeken van het Leidse feest op 3 oktober, lees je geregeld als feit. Het is een theorie. Meer over feesten en tradities lees je in het kennisgebied Maatschappelijk.

Thanksgiving in 2026 en de jaren erna

In 2026 vieren Amerikanen Thanksgiving op donderdag 26 november, want het feest valt altijd op de vierde donderdag van november. Zo staat het in de Amerikaanse wet op de federale feestdagen, naast onder meer Onafhankelijkheidsdag op 4 juli en Kerst. Een federale feestdag is een vrije dag voor iedereen die bij de landelijke overheid werkt. De datum van dit jaar is precies die van de eerste landelijke Thanksgiving onder de Amerikaanse grondwet, die president George Washington in 1789 uitriep.

Canada viert Thanksgiving eerder, op de tweede maandag van oktober. Dat is zo sinds 31 januari 1957, schrijft The Canadian Encyclopedia. Die encyclopedie komt van Historica Canada, een stichting die de Canadese geschiedenis beschrijft. In 2026 valt het Canadese feest op 12 oktober. Het is een wettelijke vrije dag in alle provincies en territoria behalve Prince Edward Island, New Brunswick en Nova Scotia. Dezelfde maandag is in de Verenigde Staten ook een federale feestdag, maar daar heet hij Columbus Day.

In de tabel hieronder staan de data voor de komende vijf jaar. De Nederlandse dankdag van de protestantse kerken staat ernaast; die komt verderop aan bod.

Waarom de vierde donderdag en niet de laatste

De vierde donderdag is een keuze van het Congres uit 1941. Die dag valt altijd tussen 22 en 28 november, ook als november vijf donderdagen heeft. Vaak lees je dat president Abraham Lincoln de vierde donderdag vastlegde. Dat klopt niet. Lincoln tekende op 3 oktober 1863 een proclamatie voor de laatste donderdag van november. Een proclamatie is een officiële oproep van de president. Zijn opvolgers hielden die gewoonte aan, maar ze riepen de dag elk jaar opnieuw uit.

In 1939 viel de laatste donderdag op 30 november, de laatste dag van de maand. Grote ondernemers vonden de tijd tot Kerst toen te kort. Ze waren bang dat een korte periode voor de kerstinkopen het herstel van de economie zou remmen. Op hun verzoek schoof president Franklin D. Roosevelt Thanksgiving een week naar voren, naar de voorlaatste donderdag. Niet elke staat ging mee. Een paar jaar lang vierde het land het feest daardoor op verschillende dagen.

Het Congres, het Amerikaanse parlement, maakte daar een einde aan. Het Congres heeft twee kamers. Het Huis van Afgevaardigden koos op 6 oktober 1941 nog voor de laatste donderdag. De Senaat, de andere kamer, maakte er de vierde van, zodat de regel ook werkt in een november met vijf donderdagen. Roosevelt tekende de wet op 26 december 1941. Het was dus niet Roosevelt die de vierde donderdag bedacht, maar de Senaat. Roosevelt zette er zijn handtekening onder.

Hoe vaak het verschil uitmaakt

November heeft vijf donderdagen als de maand op een woensdag of een donderdag begint. Van 2026 tot en met 2035 gebeurt dat vier keer: in 2028, 2029, 2034 en 2035. Met de oude regel van Lincoln was Thanksgiving in die jaren een week later gevallen. In 2028 was het dan 30 november geweest in plaats van 23 november. Dat is onze eigen berekening op de kalender.

Wie de Pilgrims waren

De Pilgrims waren Engelse protestanten. Ze wilden los van de Engelse staatskerk, de kerk met de koning aan het hoofd. Daarom heetten ze ook separatisten, afscheiders. Onder koning Jacobus I kregen ze het in Engeland zwaar. Rond 1608 vluchtte een groep naar Amsterdam, en van daaruit naar Leiden. Dat schrijft Erfgoed Leiden, het archief van Leiden en omgeving, dat honderden documenten over de Pilgrims bewaart.

Hun voorganger John Robinson vroeg met ongeveer honderd volgelingen het stadsbestuur om zich in Leiden te mogen vestigen. Op 12 februari 1609 kwam het antwoord: geen eerlijke persoon werd de vrije toegang tot de stad geweigerd. Leiden was toen de tweede stad van Holland, met veel werk in de lakenindustrie en een bekende universiteit.

De groep kocht grond naast de Pieterskerk, de Groene Poort, en bouwde er 21 kleine huizen. Leidenaars noemden het steegje daarna de Engelse Poort. Op die plek staat nu het Jean Pesijnshofje uit 1683.

Een drukpers achter de Pieterskerk

Ouderling William Brewster drukte van 1617 tot 1619 in Leiden boeken tegen koning Jacobus. Die boeken werden naar Engeland gesmokkeld, en de pers leidde zelfs tot ruzie tussen Engeland en Holland. Het pand waar de pers stond, staat nog in de Pieterskerkchoorsteeg, naast de William Brewstersteeg. In 2024 zat er een kinderdagverblijf in, meldt de Historische Vereniging Oud Leiden op de site van Erfgoed Leiden.

Robinson ging zelf nooit naar Amerika. Hij overleed in 1625 in Leiden en werd bijgezet in de Pieterskerk.

Waarom de Pilgrims Leiden verlieten

De Pilgrims vertrokken om een mengeling van redenen: druk uit Engeland, dreigende oorlog met Spanje, geldgebrek en de angst dat hun kinderen Nederlanders zouden worden. Je leest soms dat ze in Nederland opnieuw werden vervolgd. Zo zegt Erfgoed Leiden het niet. Nederlanders lieten hen op hun eigen manier geloven. Wel mocht wie niet bij de staatskerk hoorde, niet overal aan meedoen. Volgens het archief waren er meer redenen om te vertrekken:

• Engeland zette de Nederlandse regering onder druk om de drukpers van Brewster te stoppen.
• Het Twaalfjarig Bestand, de wapenstilstand met Spanje, liep in 1621 af, en een nieuwe oorlog was waarschijnlijk.
• De groep had het niet breed.
• Ouders waren bang dat hun kinderen te veel Nederlander zouden worden.

De Historische Vereniging Oud Leiden noemt nog een reden. In Leiden liepen de ruzies tussen de aanhangers van de dominees Arminius en Gomarus uit op rellen. Voor de Pilgrims was dat het teken om te gaan.

Die laatste vrees kwam uit. Meer dan de helft van de groep bleef in Leiden. Hun nakomelingen waren na een tijd niet meer van andere Leidenaars te onderscheiden. De rest vertrok in etappes. Op 21 juli 1620 trokken de eersten van Leiden naar Delfshaven, nu een deel van Rotterdam, waar het scheepje Speedwell lag. Daarmee voeren ze naar Engeland, waar ze overstapten op de Mayflower. Later volgden de Fortune in 1621, de Anne en de Little James in 1623 en een tweede Mayflower in 1629.

Wat Leiden meegaf naar Amerika

Leiden gaf ze ook iets mee. In de Republiek konden mensen die niet bij de staatskerk hoorden, trouwen bij het stadsbestuur. Dat burgerlijk huwelijk namen de Pilgrims mee naar Amerika, schrijft Erfgoed Leiden. Ze hadden er de eerste jaren ook geen dominee, want Robinson was in Leiden gebleven. Volgens het archief stammen negen Amerikaanse presidenten af van Leidse Pilgrims, onder wie Franklin D. Roosevelt, beide presidenten Bush en Barack Obama.

Is Thanksgiving een Leids feest?

Niet aantoonbaar: dat Thanksgiving iets heeft van het Leidse feest op 3 oktober, is een theorie. Leiden viert elk jaar op 3 oktober dat de stad in 1574 werd bevrijd van het Spaanse beleg: Leidens Ontzet. Daar hoort een dankdienst in de Pieterskerk bij. Ook worden haring en wittebrood uitgedeeld, als herinnering aan de schepen met eten die na het beleg de stad in voeren. De hutspot die Leidenaars die dag eten, staat in ons overzicht van typisch Nederlands eten.

De Pilgrims die in 1620 vertrokken, hadden dat feest elf keer meegemaakt. Volgens een theorie die Erfgoed Leiden noemt, zit er iets van die Leidse traditie in Thanksgiving, samen met elementen van een oogstfeest. De enige concrete aanwijzing die het archief noemt: in de oudste beschrijving van het oogstfeest van 1621 oefenen de kolonisten met hun wapens. Zo’n militaire parade hoorde begin zeventiende eeuw ook bij de feesten in Leiden.

Verder gaat het bewijs niet. Erfgoed Leiden noemt geen brief of verslag waarin een Pilgrim zegt dat hij het Leidse feest wilde nadoen. Dat Washington en Lincoln hun proclamaties allebei op 3 oktober tekenden, bewijst niets. Geen bron legt daar een verband, en Lincoln tekende 243 jaar na het vertrek.

Wat wel vaststaat over Leiden

Ons oordeel: de band tussen Leiden en Thanksgiving is echt, maar hij zit in de mensen en niet in het feest. Aantoonbaar zijn de elf jaar in Leiden, de grote groep die nooit vertrok en de voorganger die in de Pieterskerk begraven ligt. Zelfs Erfgoed Leiden zet boven zijn uitleg een kop die zegt dat het Leidse feest Thanksgiving werd. Maar de tekst eronder spreekt van een theorie, en dat is het ook.

Wat er in 1621 echt gebeurde

In de herfst van 1621 aten de kolonisten van Plymouth na de eerste oogst drie dagen lang met zo’n 90 Wampanoag. Dat oogstfeest kennen we uit één kort verslag van een ooggetuige. Edward Winslow, een van de kolonisten, schreef het op in een brief die in 1622 in Londen werd gedrukt. Dat schrijft het National Museum of the American Indian. Dat is het museum van het Smithsonian Institution, de Amerikaanse stichting van nationale musea, over de oorspronkelijke bewoners van Amerika.

Volgens Winslow stuurde de gouverneur na de oogst vier man op jacht, zodat ze samen konden feesten. Tussen andere vermaken door oefenden de kolonisten met hun wapens. Toen kwamen er veel Wampanoag, het volk dat in die streek woonde. Onder hen was hun hoogste leider met zo’n 90 man. Drie dagen lang aten ze samen. De Wampanoag schoten vijf herten en gaven die aan de kolonisten.

In die passage staat het woord thanksgiving niet. Er staat ook niet dat de Wampanoag waren uitgenodigd. Het museum citeert de historica en journalist Paula Peters, zelf een Wampanoag. Zij ziet het anders dan het schoolboekverhaal. Voor de Wampanoag klonk het geschiet van de kolonisten als een dreiging. Hun leider Ousamequin kwam volgens haar met zijn krijgers om kracht te tonen, en dat maakte de situatie gespannen. Winslow noemt hem Massasoit, maar dat was de titel van de hoogste leider.

Het verdrag van 1621

In het voorjaar van 1621 hadden Ousamequin en gouverneur John Carver een verdrag van wederzijdse bescherming gesloten. Dat verdrag was in het Engels geschreven. Het museum twijfelt of het goed voor Ousamequin werd vertaald. Het gaf de Engelsen ook meer macht: Wampanoag mochten in de kolonie geen wapens dragen, de Engelsen overal wel.

Voor veel oorspronkelijke bewoners van Amerika is Thanksgiving geen feest maar een dag van rouw. Ze rouwen om de levens en het land die daarna verloren gingen. Ook Erfgoed Leiden zet dat bij het verhaal van de Pilgrims.

Thanksgiving in Nederland

Nederland viert geen Thanksgiving, maar er zijn wel twee dagen die eraan raken.

In de Pieterskerk in Leiden is elk jaar op de ochtend van Thanksgiving een dienst voor Amerikanen die in Nederland wonen. Dat meldt de kerk zelf. De dienst is niet gebonden aan één kerkgenootschap. Gaat de traditie door, dan is hij dit jaar op donderdag 26 november. De keuze voor deze kerk is geen toeval, want Robinson ligt er begraven.

Wie de Leidse kant van Thanksgiving wil zien, heeft genoeg aan een korte wandeling rond de Pieterskerk. Het Jean Pesijnshofje staat op de plek van de Engelse huizen. Boven de ingang van de William Brewstersteeg hangt een gedenkplaat voor de drukpers. En in de kerk zelf ligt de man die zijn gemeente naar Amerika liet gaan, maar zelf in Leiden bleef.

Veel protestantse kerken houden op de eerste woensdag van november dankdag voor gewas en arbeid. Dat schrijft de Protestantse Kerk in Nederland, de grootste protestantse kerk van ons land. In 2026 is dat woensdag 4 november, al kan het plaatselijk anders zijn. In de zeventiende eeuw riep de overheid zulke dagen uit bij oorlog, honger of rampen, en in Overijssel kwam toen een vaste dankdag. Eerst ging het om de oogst, in de negentiende eeuw kwam daar het werk bij. Het is vooral een kerkdienst, geen feestmaal.

Black Friday is de dag erna

Wat de meeste Nederlanders van Thanksgiving merken, is de dag erna. Black Friday is de vrijdag na Thanksgiving, dit jaar 27 november. Winkels hier namen die kortingsdag over uit Amerika, zoals eerder ook Halloween in Nederland via Amerika kwam. Kijk dan wel goed naar de prijs. Een nepkorting herken je aan een doorgestreepte prijs die niet de laagste prijs van de winkel in de 30 dagen ervoor is.

Veelgestelde vragen over Thanksgiving