Zoönose: wat het is en hoe een virus van dier op mens overspringt

Het RIVM, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, noemt ruim dertig zoönosen, van Q-koorts en de ziekte van Lyme tot salmonella en tuberculose. Van de meeste infectieziekten van dieren word je als mens niet ziek. Een klein deel kan wel overspringen, en een nog kleiner deel kan daarna ook van mens op mens gaan. Pas dan kan een uitbraak groot worden. De coronapandemie liet zien hoe snel dat kan gaan.

Hoe gaat een zoönose van dier op mens over?

Er zijn verschillende routes. Je kunt besmet raken via direct contact met een dier of via een beet of krab. Ook eten, water, mest en stof uit een stal kunnen een ziekte overbrengen, net als een teek of mug die eerst een dier heeft gestoken. Het RIVM werkt bij de bestrijding samen met artsen en dierenartsen, omdat een ziekte bij dieren vaak eerder opvalt dan bij mensen. Elk jaar brengt het instituut een overzicht uit, de Staat van zoönosen.

De meeste zoönosen blijven beperkt tot mensen die veel met dieren omgaan. De ziekte van Lyme loop je op via een tekenbeet, salmonella via besmet voedsel. Zulke infecties verspreiden zich niet of nauwelijks van mens op mens. Een pandemie ontstaat pas als een ziekteverwekker zich zo aanpast dat mensen elkaar gaan besmetten.

Vogelgriep als bekendste voorbeeld in Nederland

Vogelgriep laat zien hoe dat werkt. Mensen die beroepsmatig met pluimvee werken, krijgen sinds 2026 de griepprik aangeboden, zodat vogelgriep en gewone griep zich niet in hetzelfde lichaam kunnen mengen. Wilde vogels dragen verschillende vogelgriepvirussen bij zich. Sommige maken vogels nauwelijks ziek, andere zijn dodelijk voor pluimvee. Volgens het RIVM gaat vogelgriep alleen in zeldzame gevallen over op mensen, en dan alleen bij nauw en veel contact met besmette dieren. Het risico dat zo iemand daarna andere mensen besmet, noemt het RIVM met de varianten die nu rondgaan verwaarloosbaar.

In 2003 ging het in Nederland wel mis. Tijdens de vogelpestepidemie raakten naar schatting minstens duizend mensen besmet met het vogelgriepvirus H7N7, blijkt uit een evaluatie van het RIVM. Bij 89 mensen werd het virus aangetoond, de meesten met een oogontsteking. Een dierenarts overleed aan een longontsteking. Het virus ging ook over op huisgenoten. Bij 59 procent van de huisgenoten van besmette pluimveewerkers werden namelijk antistoffen gevonden.

Intensieve veehouderij en het risico

Waar veel dieren dicht op elkaar staan, kan een virus makkelijk van dier naar dier gaan. Bij pluimvee kunnen milde vogelgriepvirussen van het type H5 en H7 bovendien veranderen in een dodelijke vorm, schrijft het RIVM in zijn richtlijn over influenza van dierlijke oorsprong. Daarom worden bij een uitbraak alle dieren op het bedrijf geruimd.

Voor mensen die in de buurt van veehouderijen wonen, is het beeld gemengd. In 2012 zochten onderzoekers in het Infectieziekten Bulletin van het RIVM uit of er in gebieden met veel vee meer zoönosen bij mensen voorkomen. Een duidelijk verband vonden ze echter alleen bij Q-koorts, rond schapen- en geitenhouderijen. Bij papegaaienziekte was een verband met pluimvee in twee regio’s mogelijk, maar dat vroeg om meer onderzoek. Wel hebben mensen die binnen twee kilometer van een geitenhouderij wonen meer kans op een longontsteking, bevestigde het onderzoek Veehouderij en Gezondheid Omwonenden over elf jaar. Welke ziekteverwekker daarachter zit, is nog niet bekend. De bacterie van Q-koorts vonden de onderzoekers bij de deelnemers niet.

Wat de nertsen lieten zien

Op Nederlandse nertsenfokkerijen ging het coronavirus in 2020 van mens op dier en daarna weer van dier op mens. Dat was voor het kabinet reden om de pelsdierhouderij eerder te beëindigen. De Wet verbod pelsdierhouderij werd in december 2020 gewijzigd, waardoor de sector begin 2021 sloot in plaats van in 2024.

Waar kwam het coronavirus vandaan?

Dat staat nog altijd niet vast. Een adviesgroep van de Wereldgezondheidsorganisatie concludeerde in juni 2025 dat het meeste beschikbare bewijs wijst op een overdracht van dier op mens, rechtstreeks van vleermuizen of via een ander dier. Een laboratoriumongeluk kon de groep niet uitsluiten, omdat China belangrijke gegevens niet heeft gedeeld. De WHO houdt beide mogelijkheden daarom open.

Hoe verklein je de kans op een volgende pandemie?

Een volgende pandemie voorkom je niet alleen met vaccins, maar vooral door de kans op overspringen te verkleinen. Daarvoor zijn drie routes.

Minder contact met wilde dieren

Hoe kleiner het leefgebied van wilde dieren wordt, hoe vaker die dieren op plekken komen waar mensen zijn. Elk contact is een kans voor een virus. Leefgebied teruggeven en de handel in wilde dieren beperken verkleint dus het aantal kansen.

Minder dieren dicht op elkaar

Hoe meer dieren op een klein oppervlak, hoe vaker een virus zich kan vermenigvuldigen en hoe groter de kans op een gevaarlijke verandering. Daarom houden artsen en dierenartsen uitbraken bij dieren nauwlettend in de gaten, en ruimt de overheid bij vogelgriep hele bedrijven.

Samenwerken tussen artsen en dierenartsen

Een ziekte bij dieren valt vaak eerder op dan bij mensen. Door gegevens te delen, kunnen artsen sneller ingrijpen. Die aanpak heet One Health: de gezondheid van mens en dier wordt als één geheel gezien. Wie zelf iets wil doen, kan ook kijken naar de rol van vlees in het eigen menu.

Veelgestelde vragen over zoönosen