De geschiedenis van het boek: van kleitablet tot e-book

Een boek legt tekst en beeld vast om te bewaren en te verspreiden. Lees hoe het boek zich ontwikkelde van kleitablet en papyrusrol tot codex en e-book.

Team Kennisdomein

28 juli 2026 ·

8 minuten Leestijd

2.9K X Bekeken

Er bestaan boeken met alleen tekst, boeken met alleen afbeeldingen en alles daartussenin. Meestal wordt een boek op papier gedrukt, maar tegenwoordig lees je ook e-books op een scherm, zonder dat er papier aan te pas komt. Wat al die vormen verbindt, is het doel: informatie vastleggen én doorgeven.

Van kleitablet tot e-book

Waar komt het woord boek vandaan?

Het Nederlandse woord boek gaat terug op een Germaans woord dat verwant is aan beuk. Dat is geen toeval: er werd geschreven op beukenhouten plankjes en op repen beukenbast.

In het Grieks liep het anders. Daar sprak men van biblia, het meervoud van biblion: boekje. Dat woord komt weer van byblos, het Griekse woord voor papyrus, genoemd naar de Fenicische havenstad Byblos waar papyrus werd verhandeld. Ons woord bibliotheek stamt daarvan af.

Kleitabletten, papyrus en perkament

In de vroegste periode werd het geschreven woord bewaard door woorden in steen te beitelen, in klei te drukken of op leren vellen en stukken bot te schrijven. Rond 3000 v.Chr. schreven de Sumeriërs op kleitabletten, in spijkerschrift. Ongeveer in dezelfde tijd schreven de Egyptenaren op papyrusstroken, die tot rollen werden opgerold.

Papyrus had een nadeel: het was broos en kon eigenlijk maar aan één kant beschreven worden. Vanaf de tweede eeuw v.Chr. kwam daarom perkament in zwang, gemaakt van bewerkte dierenhuid. Dat was duurder, maar veel sterker en aan beide zijden bruikbaar.

Wat was het eerste boek?

Op die vraag bestaat geen sluitend antwoord. Er is geen vaststaand tijdstip en geen aanwijsbare uitvinder. Dat komt vooral doordat het begrip ‘boek’ door de eeuwen heen iets anders betekende: een kleitablet, een boekrol en een gebonden band zijn allemaal boeken.

Wel staat vast dat er in de eerste eeuw van onze jaartelling boeken bestonden. Als oudste literaire werk geldt vaak het Gilgamesj-epos, dat waarschijnlijk teruggaat tot ongeveer 2100 v.Chr.

Een bijzondere vondst is een boekje van zes bladen 24-karaats goud, bijeengehouden door gouden ringen. Het wordt gedateerd rond 600 v.Chr. en toegeschreven aan de Etrusken. Het is niet in Italië gevonden maar in Bulgarije, en is te zien in het Nationaal Historisch Museum in Sofia.

Van boekrol naar codex

De grootste vormverandering in de geschiedenis van het boek is de overgang van de rol naar de codex: losse bladen die aan één zijde zijn samengebonden, met een omslag eromheen. Dat is nog altijd de vorm van het boek dat je nu in handen houdt.

Die overgang ging geleidelijk. Vanaf de tweede eeuw n.Chr. duikt de codex op, en tegen de vierde eeuw heeft hij de boekrol vrijwel verdrongen. De voordelen waren praktisch: je kon snel naar een bepaalde passage bladeren, beide kanten van het blad benutten en het boek makkelijker opbergen.

Overschrijven met de hand

Voordat de boekdrukkunst werd uitgevonden, werden boeken met de hand overgeschreven. Het boek werd steeds belangrijker, vooral in de juridische wereld. Daarnaast is godsdienst van oudsher een onderwerp waarover veel werd geschreven.

Toen er wetboeken en soortgelijke werken kwamen, gaven de overheid, uitgevers en bibliotheken opdracht boeken over te schrijven. Dat gebeurde vooral door monniken in kloosterscriptoria. Daaraan ontleent de uitdrukking ‘monnikenwerk’ haar oorsprong: een taak die geduld, aandacht en een lange adem vergt.

Wie vond de boekdrukkunst uit?

Drukken op zich is ouder dan Europa. Er bestaat een Chinees boek van 11 mei 868 dat is gedrukt met uitgesneden houten blokken. Zo’n blokboek is een voorloper van de boekdrukkunst zoals wij die kennen.

De doorbraak in Europa staat op naam van Johannes Gutenberg, rond 1450 in Mainz. Zijn vernieuwing zat niet in het drukken zelf, maar in het gieten van uniforme, verwisselbare metalen letters die je steeds opnieuw kon zetten, plus de bijbehorende inkt en pers. Zijn bekendste werk, de Gutenbergbijbel, werd waarschijnlijk eind 1455 voltooid.

Daarna kwam de boekproductie snel op gang. Boeken die in Europa vóór 1 januari 1501 met losse letters zijn gedrukt, heten incunabelen: Latijn voor ‘in de wieg’. De Koninklijke Bibliotheek beheert er een grote collectie van. Betere technieken maakten het drukken steeds sneller en goedkoper, waarna handgeschreven boeken vrijwel verdwenen.

Steeds meer mogelijkheden om te schrijven

Door allerlei uitvindingen kwam schrijven steeds meer in zwang. Eerst de schrijfmachine, daarna de stencilmachine, later de kopieermachine en de computer met printer. Bij elke uitvinding hoorde een nieuwe groep die zelf ging schrijven.

Dat ging lang niet altijd om boeken. De schrijfmachine werd vooral op kantoor gebruikt, al schreven auteurs er ook romans mee. De stencilmachine was populair op school en leverde de schoolkrant op. Met de computer en de printer kwam het schrijven en uitgeven van een boek uiteindelijk binnen bereik van vrijwel iedereen.

Zelf een boek schrijven of laten schrijven

De computer zorgde ervoor dat vrijwel iedereen tekst kan schrijven, bewaren en printen. Dat heeft veel mensen aangezet om een boek te schrijven. Toch is het niet iedereen gegeven goede teksten te schrijven. Je kunt je verhaal daarom ook door iemand anders op papier laten zetten. Een boek laten schrijven kan een kostbare aangelegenheid zijn, maar er zijn ook voordeligere opties.

We lezen minder

Lezen is eeuwenlang enorm populair geweest. Er ontstond een breed palet aan boekgenres: thrillers, liefdesromans, gedichtenbundels, autobiografieën en avonturenromans.

De afgelopen decennia is die populariteit afgenomen, zozeer zelfs dat veel boekwinkels hun deuren hebben moeten sluiten. Deze afname van de leesinteresse hangt vooral samen met de komst van nieuwe media: eerst de televisie, later de computer, de tablet en de smartphone.

De bekendste boeken ooit

Sommige boeken zijn eeuwen geleden geschreven en nog altijd invloedrijk. Een greep uit de werken die op vrijwel elke lijst van wereldliteratuur terugkomen:

• Het Gilgamesj-epos, een van de oudste literaire werken, waarschijnlijk uit ongeveer 2100 v.Chr. Een heldendicht van zo’n 3.000 dichtregels
• Medeia, een tragedie van Euripides uit 431 v.Chr. (Griekenland)
• Koning Oidipous, een tragedie van Sofokles van omstreeks 429 v.Chr. (Griekenland)
• Hamlet, een toneelstuk van William Shakespeare van omstreeks 1600 (Engeland)
• Anna Karenina, een roman van Leo Tolstoj uit 1877 (Rusland)

De bekendste Nederlandse boeken

In internationale lijstjes van wereldliteratuur komen Nederlandse schrijvers zelden voor. In eigen land bestaat wel een bekende ranglijst: de verkiezing van het beste Nederlandse boek, in 2007 samengesteld via een internetstemming. De top tien zag er zo uit:

1. Harry Mulisch – De ontdekking van de hemel
2. Kader Abdolah – Het huis van de moskee
3. Multatuli – Max Havelaar
4. J. Bernlef – Hersenschimmen
5. W.F. Hermans – De donkere kamer van Damokles
6. W.F. Hermans – Nooit meer slapen
7. J.J. Voskuil – Het Bureau
8. Nescio – De uitvreter, Titaantjes, Dichtertje
9. Gerard Reve – De avonden
10. Thomas Rosenboom – Publieke werken

Veelgestelde vragen over de geschiedenis van het boek

Wat was het eerste boek ooit?

Daar is geen sluitend antwoord op, omdat het begrip boek door de tijd heen van vorm veranderde. Als oudste literaire werk geldt meestal het Gilgamesj-epos, van ongeveer 2100 v.Chr. Het oudste gedrukte boek met een datum erin is een Chinees blokboek van 11 mei 868.

Wie vond de boekdrukkunst uit?

Johannes Gutenberg wordt gezien als de uitvinder van de boekdrukkunst met losse, verwisselbare metalen letters, rond 1450 in Mainz. Drukken met houten blokken bestond in China al eeuwen eerder; Gutenbergs vernieuwing zat in het gietprocedé van de letters, de inkt en de pers.

Wat is een incunabel?

Een incunabel is een boek dat in Europa vóór 1 januari 1501 met losse letters is gedrukt. Het woord komt van het Latijnse incunabula: in de wieg. Het gaat dus om de allereerste generatie gedrukte boeken.

Wat is het verschil tussen een boekrol en een codex?

Een boekrol is een lange strook papyrus of perkament die je uitrolt. Een codex bestaat uit losse bladen die aan één zijde zijn samengebonden met een omslag eromheen. De codex verdrong de boekrol tussen de tweede en de vierde eeuw n.Chr. en is nog altijd de vorm van het moderne boek.

Waarom heet een boek een boek?

Het woord boek gaat terug op een Germaans woord dat verwant is aan beuk. Er werd namelijk geschreven op beukenhouten plankjes en beukenbast. Het Griekse biblion volgde een andere route: dat komt van byblos, papyrus, genoemd naar de handelsstad Byblos. Daaruit ontstond ons woord bibliotheek.

Bronnen

• KB, de nationale bibliotheek, ‘Incunabelen’ en ‘Oude drukken tot 1801’
• Library of Congress, ‘The Gutenberg Bible’
• Encyclopædia Britannica, ‘Johannes Gutenberg: Printing of the Bible’
• Stichting Lezen, ‘Waarom lezen we minder boeken?’

Eerste publicatie op: 25 maart 2023

• Deel Artikel:

Communicatie Tekstschrijven

Geschreven door: Team Kennisdomein

Van Kennisdomein

Team Kennisdomein bestaat uit specialisten die hun sporen hebben verdiend. Het team zorgt voor invulling van Kennisdomein vanuit de passie voor schrijven en het delen van kennis met anderen. De specialisten willen graag meer inzicht creëren in tal van onderwerpen zodat...

Meer informatie