Kleuren en hun toepassingen: betekenis en gebruik

Kleur lijkt vanzelfsprekend, maar het is een samenspel van natuurkunde, taal en gewoonte.

Wat is kleur

Wat is kleur, hoe ontstaat het? In feite is kleur een eigenschap van licht. Licht wordt op verschillende golflengtes uitgezonden via elektromagnetische straling. Bevindt die straling zich binnen een bepaalde golflengte, dan kunnen we kleur waarnemen. Die golflengte ligt volgens NASA, de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie, tussen ongeveer 380 en 700 nanometer: violet heeft de kortste golflengte, rood de langste. De grenzen van dat zichtbare gebied lopen geleidelijk over en zijn dus niet scherp te trekken. De samenstelling van de golflengtes wordt vervolgens het spectrum genoemd.

Het spectrale deel dat van het licht wordt weerkaatst bepaalt de kleur van iets. Isaac Newton toonde met zijn prisma aan dat kleur een eigenschap van licht is en verdeelde het spectrum in zeven kleuren. Grofweg ligt rood rond de 700 nanometer, geel rond de 580 en blauw rond de 470.

Hoeveel kleuren zijn er

Je kunt het begrip kleur op verschillende manieren indelen. De bekendste indeling is die in primaire kleuren: de kleuren waaruit je in theorie alle andere kunt mengen. Welke drie dat zijn, hangt af van waar je mee mengt. Meng je licht, dan zijn het rood, groen en blauw. Meng je verf of inkt, dan zijn het cyaan, magenta en geel. Die twee systemen worden vaak door elkaar gehaald, onder meer omdat cyaan in het spraakgebruik blauw heet en magenta rood. Welke kleuren bij elkaar passen, lees je af op de kleurencirkel.

Een andere manier van indelen is volgens de regenboog. Dan krijg je de kleuren rood, oranje, geel, groen, blauw, indigo en violet. Die kleuren hebben op hun beurt weer vele varianties zoals lichtblauw, hemelsblauw en donkerblauw. Inmiddels is het met computers mogelijk meer dan een miljard verschillende kleuren te tonen. Hoeveel kleuren een mens werkelijk kan onderscheiden, ligt een stuk lager en verschilt bovendien per persoon. Bij ongeveer 8 op de 100 mannen zijn het er duidelijk minder, door een aangeboren vorm van kleurenblindheid.

De kleurenleer van Goethe

De meeste mensen kennen Goethe als dichter maar wist je dat hij zijn werk op het gebied van kleurenleer belangrijker vond? En er ook trotser op was? Zelf zei hij hierover:

“Over alles wat ik als dichter gepresteerd heb, beeld ik mij helemaal niks in. Maar dat ik in mijn eeuw in de moeilijke wetenschap van de kleurenleer de enige ben, die het juiste weet, dat verschaft mij enig genoegen.”

Wat wist Goethe? Hij beschreef vooral hoe kleur gevoelservaringen bij mensen oproept. Het was volgens hem een innerlijk fenomeen. Hoewel zwart doorgaans niet als kleur wordt gezien, vond Goethe zwart juist wel een kleur. Een tegenhanger van licht. Volgens Goethe ontstaan kleuren door het mengen van licht en duisternis, met hemelsblauw en geel als de twee basiskleuren. Als natuurkundige verklaring is dat achterhaald; Newton had het spectrum juist beschreven. Als beschrijving van hoe wij kleur ervaren, is Goethes werk nog altijd invloedrijk.

Kleur en taal in andere landen

Kleur is subjectief: mensen geven er andere betekenissen en namen aan. In het Japans dekt het woord ao van oudsher zowel blauw als groen; modern Japans heeft daarnaast een apart woord voor groen, midori. Europeanen zien lichtblauw en donkerblauw als varianten op de kleur blauw. In het Russisch zijn dat twee losse basiskleuren met elk een eigen naam. En de naam voor de kleur roze kende het Nederlands niet, daarom gebruiken we het Franse woord rose.

In China werkt het nog weer anders. Daar worden kleuren vaak vernoemd naar een object dat die kleur heeft: sinaasappelkleur bijvoorbeeld.

Opvallend is wel een overeenkomst tussen talen. Antropoloog Brent Berlin en taalkundige Paul Kay beschreven in 1969 dat talen kleurnamen in een vaste volgorde lijken te verwerven. Eerst komen donker en licht, dan rood, daarna groen of geel, vervolgens allebei, dan blauw, dan bruin, en pas daarna paars, roze, oranje en grijs. Op dat onderzoek is later flinke kritiek gekomen, onder meer op de vraag wat je een basiskleurterm mag noemen en op de aannames achter de dataverzameling. Zie het dus als een sterk patroon met discussie eromheen, niet als een wet.

De meest genoemde verklaring is dat het menselijk oog bepaalde kleuren beter onderscheidt dan andere. De kleuren die je het makkelijkst ziet, krijgen als eerste een naam. Hoe verder een taal zich ontwikkelt, hoe meer kleuren er worden benoemd.

Kleuren en hun gebruik

Kleur speelt in ons dagelijks leven een belangrijke rol. ’s Morgens kiezen we onze kleding van die dag onder meer op basis van kleur. We doen meestal geen zwarte kleding aan naar een bruiloft en geen knalgele naar een begrafenis. Naar het werk trek je vaak iets neutraals aan, naar een feestje mag het qua kleur wat spannender zijn. Ook je stemming speelt mee in die keuze, al is dat iets wat mensen vooral van zichzelf herkennen en geen gemeten regel.

Met kleuren kun je mensen ook verleiden tot het doen van aankopen. Daarover is veel te lezen in ons blog over kleurenpsychologie. Daar lees je ook meer over de verschillende betekenissen van kleuren en over de tegenstelling die elke kleur in zich draagt. Zo is rood spannend en sensueel maar ook eng, grijs heeft een luxueuze uitstraling maar kan ook als saai worden gezien, en groen is rustgevend maar soms ook de kleur van verveling en jaloezie.

Kleuren en voedsel

Wist je dat we wat we eten voor een groot deel kiezen op basis van kleur? Juist bij voedsel is kleur belangrijk, en dat is al zo sinds de prehistorie. Omdat we kleuren kunnen onderscheiden, konden we ook toen al keuzes maken. We zagen die voedzame bessen en vruchten tussen het groen, en we zagen dat rode vlees. De meeste andere zoogdieren kiezen hun voedsel op reuk in plaats van op kleur. Kleur is daarbij een aanwijzing over rijpheid en versheid, geen maat voor het aantal calorieën.

Het is inmiddels bekend dat we veel moeite hebben om iets te eten dat niet de gebruikelijke kleur heeft. Blauwe broccoli, groen vlees of rode sperziebonen gaan er bij ons niet in.

Tenslotte is het ook zo dat we ons voedsel qua kleur op elkaar afstemmen. Als het bord er mooi uitziet, dan smaakt het eten beter. We maken de mooiste kleurencombinaties, vooral natuurlijk in restaurants, maar ook thuis doen we ons best een mooi bordje samen te stellen.

Kleuren en mode

De mode is een belangrijke tak van sport als het om kleuren gaat. Alles staat of valt met kleur, en natuurlijk met de stof. Elk jaar en elk seizoen zijn er zogenaamde modekleuren, die dan even overal opduiken. Veel mensen vinden het leuk om daarin mee te gaan en nieuwe outfits te kopen.

Elk seizoen kent zijn eigen modekleuren. De ene zomer zijn dat felle, optimistische tinten als heldergeel, vurig oranje, fuchsia en spicy groen; een andere keer overheersen juist zachte kleuren als blauwpaars, aqua, zachtbruin en lichtgrijs. In de winter zien we traditioneel veel zwart.

Kleur en interieur

Ook bij de inrichting van je huis en kantoor speelt kleur een belangrijke rol. Door met kleuren te spelen geef je je interieur een sfeer. Daarnaast maken bepaalde kleuren een ruimte visueel groter of kleiner. Kies je vooral voor warme kleuren, dan creëer je een intieme sfeer en wordt de kamer optisch kleiner. Lichte kleuren creëren juist meer ruimte.

Met kleur kun je dingen accentueren of juist laten wegvallen. De betekenissen die aan afzonderlijke kleuren hangen, zijn overigens cultureel bepaald en per persoon verschillend; ze zijn een handig vertrekpunt, geen gemeten effect. Rood geldt als de kleur van passie en kracht. Blauw wordt vaak gekozen voor de badkamer of werkkamer omdat het als rustig en helder wordt ervaren. Paars wordt met wijsheid geassocieerd en past in de studeerkamer, geel is sprankelend en komt vaak in de kinderkamer terecht. Zoek je vooral rust en stabiliteit, dan is bruin geschikt; ga je voor harmonie, dan kom je al snel bij groen uit.

Veelgestelde vragen over kleuren en hun toepassingen