Schuilkelders in Nederland en Europa: waar schuil je?

Het advies van de overheid is sinds 2025 concreter dan het lang was. Denk Vooruit is de voorlichtingscampagne van de Rijksoverheid over noodsituaties. Volgens die campagne schuil je bij een aanval het veiligst onder de grond of midden in een stevig gebouw, bijvoorbeeld in een kelderbox of een ondergrondse parkeergarage. Een landelijk kader dat gemeenten vertelt wanneer mensen moeten schuilen en wanneer ze weg moeten, wordt eind 2026 verwacht. Dat schreef minister Van Weel van Justitie en Veiligheid op 18 mei 2026 aan de Tweede Kamer. Tot die tijd geldt: ken je eigen huis, weet waar de dichtstbijzijnde parkeergarage is en heb een noodpakket voor 72 uur. Hieronder lees je hoe Nederland ervoor staat, wat je zelf kunt doen en waarom Finland, Zweden en Zwitserland het anders hebben aangepakt.

Schuilkelders in Nederland

Nederland had tijdens de Koude Oorlog wel een systeem. De organisatie Bescherming Bevolking werd in 1952 opgericht als vrijwillige reddingsdienst. Zij richtte schuilplaatsen in en oefende met de bevolking. Wegens bezuinigingen besloot de minister in 1983 die organisatie op te heffen, en op 1 januari 1984 hield ze op te bestaan. Daarmee verdween ook het stelsel van openbare schuilplaatsen. Wat er van de oude kelders over is, is niet centraal vastgelegd.

Die oude kelders, meestal uit de tijd van de Tweede Wereldoorlog en de decennia erna, zijn ontworpen als schuilplek tegen bommen en scherven, niet tegen een kernwapen. Ze zijn geschikt om er kort in te verblijven. Bij een kernexplosie moet je veel langer schuilen, mogelijk weken. Dan zijn er heel andere voorzieningen nodig: dikke muren tegen straling, luchtfilters, water, sanitair en een eigen stroomvoorziening.

Schuilen in Nederland, niet voor iedereen

Er zijn in Nederland nog plekken waar geschuild kan worden, maar onvoldoende voor alle burgers. Gebouwen van de Rijksoverheid, grote gemeenten, de spoorwegen en Rijkswaterstaat hebben schuilplekken. Die zijn bedoeld om het bestuur en vitale diensten door te laten werken, en bieden plaats aan bewindslieden en bestuurders. Zulke kelders liggen onder meer onder ministeries in Den Haag en op diverse plekken in Amsterdam.

Is je eigen kelder een schuilkelder?

Een gewone kelder beschermt tegen scherven en rondvliegend glas, niet tegen straling of een instortend gebouw. Toch is hij in de meeste situaties de beste plek in huis, omdat je er meteen bent. Het probleem is dat weinig Nederlandse huizen er een hebben. Vroeger diende de kelder als koele voorraadkamer. Met de koelkast verdween die noodzaak, en in ons waterrijke land is een kelder duur om te bouwen en lastig droog te houden. Nieuwbouw krijgt daarom zelden een kelder. Wie er geen heeft, kijkt naar een binnenruimte zonder ramen of naar een grote ondergrondse constructie in de buurt.

Het beleid verandert sinds 2025

Lange tijd leek het kabinet niet van plan iets aan schuilplekken te doen. Dat standpunt is losgelaten. Het ministerie van Justitie en Veiligheid werkt met de veiligheidsregio’s (de 25 regio’s waarin gemeenten brandweer en crisisbeheersing samen regelen) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten aan een Landelijk kader schuilen en evacueren. Dat is een handleiding voor burgemeesters en veiligheidsregio’s: wanneer laat je mensen schuilen, en wanneer ontruim je een gebied? Dat kader wordt naar verwachting eind 2026 vastgesteld, zo staat in de brief van 18 mei 2026. Onderzoeksinstituut TNO zoekt in opdracht van het ministerie uit welke schuilmogelijkheden de overlevingskans bij een militaire aanval vergroten. Die uitkomsten waren voor de zomer van 2026 aangekondigd.

Daarnaast werkt het ministerie met gemeenten en veiligheidsregio’s aan noodsteunpunten: plekken in de buurt waar je bij een grote storing of ramp terechtkunt voor informatie en hulp. Vanaf 2027 is hiervoor structureel 70 miljoen euro per jaar beschikbaar, schreven de ministers van Justitie en Veiligheid en van Defensie op 11 juli 2025. Nederland trekt in dit alles samen op met onder meer België, Luxemburg, Finland, Denemarken, de Baltische staten en Zweden.

Er ligt dus nog geen kant-en-klaar netwerk, en er wordt geen nieuwe bunker gebouwd. Het gaat om bestaande gebouwen, en om afspraken over wie wat doet als het erop aankomt.

Wat doe je als je moet schuilen?

Gaat het luchtalarm of krijg je een NL-Alert, dan geldt het advies van Denk Vooruit. Kijk voor informatie op de site van de Rijksoverheid of van je veiligheidsregio, of luister naar de regionale omroep. Dat is meteen de zwakke plek: bij vijandelijkheden kunnen internet, televisie en radio uitvallen. Een radio op batterijen of met een zwengel is daarom geen overbodige luxe.

Voor het schuilen zelf zijn de regels sinds 2025 concreet. Bedenk van tevoren waar je kunt schuilen op de plekken waar je vaak bent: thuis, op het werk, op school. Het veiligst zijn ruimtes onder de grond of het midden van een stevig gebouw, zoals een kelderbox of een ondergrondse parkeergarage. Schuil je bovengronds, bescherm je dan tegen rondvliegend glas: ga naar het toilet, een trapkast of een kelderkast. Is er alleen een ruimte met ramen, sluit dan de gordijnen en kruip achter een keukenblok of bank of onder een tafel. Ben je buiten, ga dan een stevig gebouw in, zoals een winkel, een kantoor of een parkeergarage. Lukt dat niet, dan is een greppel beter dan niets. Een auto beschermt niet genoeg.

Houding tijdens het schuilen

Ook de houding telt. Ga zo dicht mogelijk bij de grond, liefst liggend, en bescherm je hoofd en je hart met je armen. Houd je mond open; dat beschermt je lichaam tegen het verschil in luchtdruk bij een explosie. Doe geen deuren op slot, zodat anderen de plek ook kunnen gebruiken. Bij een overstroming geldt het omgekeerde van bijna alles hierboven: dan ga je juist naar boven.

Zorg voor 72 uur zelfredzaamheid

De Europese Commissie riep op 26 maart 2025 in haar strategie voor een weerbare Unie alle huishoudens op om voorraad in huis te hebben voor minstens 72 uur. De eerste drie dagen van een crisis zijn het meest kritiek, omdat hulpdiensten dan overbelast kunnen zijn. Denk Vooruit rekent dat om naar een noodpakket. Daarin zit 3 liter water per persoon per dag en houdbaar eten zoals noten en groente in blik. Verder een radio op batterijen, een zaklamp met reservebatterijen, een EHBO-doos, dekens, contant geld, kopieën van je identiteitsbewijs en reservesleutels. Voor een gezin van vier is dat alleen al 36 liter water. Controleer de voorraad elk half jaar. Zweden gaat verder en vraagt zijn inwoners sinds november 2024 om een week zelfstandig te kunnen doorkomen.

Hoe vind je een schuilplek bij jou in de buurt?

Er bestaat geen officiële kaart met schuilkelders in Nederland, simpelweg omdat er geen openbaar netwerk is. Zoek je toch een plek, houd dan deze volgorde aan.

1. Volg NL-Alert. Bij een echte dreiging krijg je via NL-Alert te horen wat je moet doen en waar je heen kunt. Dat is de enige bron die op dat moment klopt.
2. Kijk naar je eigen woning. Een kelder, een binnenruimte zonder ramen of de laagste verdieping biedt in de meeste situaties de beste bescherming, ook omdat je er meteen bent.
3. Denk aan grote ondergrondse constructies in de buurt. Parkeergarages, metrostations en kelders onder grote gebouwen zijn de plekken die de overheid zelf noemt.
4. Vraag het je gemeente. Gemeenten en veiligheidsregio’s brengen op dit moment in kaart welke gebouwen geschikt zijn. Zij weten wat er lokaal beschikbaar is.

Op internet circuleren kaarten met oude bunkers en kelders uit de Koude Oorlog. Die zijn interessant voor liefhebbers, maar zeggen niets over de vraag of zo’n plek nu toegankelijk of veilig is. De meeste zijn dichtgemetseld, verhuurd of in gebruik als opslag.

Zelf een schuilkelder bouwen: waar moet die aan voldoen?

Particulieren mogen in Nederland een schuilkelder bouwen. Er bestaat geen wettelijke norm speciaal voor particuliere schuilkelders, zoals Finland en Zwitserland die hebben. Je valt onder de gewone regels: je hebt in de meeste gevallen een omgevingsvergunning nodig en het bouwwerk moet voldoen aan het Besluit bouwwerken leefomgeving, de landelijke bouwregels. Informeer dus altijd eerst bij je gemeente. Wil je toch weten waar een goede schuilkelder aan voldoet, kijk dan naar de eisen die steeds terugkomen in landen met een norm, en waarom.

Er zijn Nederlandse en Duitse bedrijven die kant-en-klare schuilkelders leveren, van een eenvoudige betonnen bak tot een volledig uitgeruste bunker. Reken op tienduizenden euro’s, exclusief grondwerk. Voor de meeste huishoudens is een goede voorraad, een veilige binnenruimte en een werkende radio een realistischer investering.

Schuilkelders in Zweden

In Zweden is het anders geregeld. Het land voelt zich al langer bedreigd door Rusland en werd mede daarom in maart 2024 lid van de NAVO. Elk huishouden kreeg in november 2024 de brochure Als de crisis of de oorlog komt in de bus. Daarin vraagt de overheid om een week zelfstandig te kunnen doorkomen, met minstens 3 liter water per persoon per dag.

Zweden telt ruim 64.000 schuilkelders met plaats voor ongeveer 7 miljoen mensen, op een bevolking van ruim 10 miljoen. Dat meldt het Zweedse agentschap voor civiele verdediging. Ze zitten in woongebouwen en bedrijfspanden en zijn herkenbaar aan een bord met een blauwe driehoek in een oranje rechthoek. In vredestijd mag zo’n ruimte fietsenstalling of opslag zijn. Bij oorlog of verhoogde paraatheid moet de eigenaar hem binnen twee dagen gereed hebben, met water, verwarming, ventilatie en een toilet. Je hoort bij geen enkele kelder in het bijzonder: je gaat naar de dichtstbijzijnde, en op de kaart van het agentschap kun je die opzoeken.

Schuilkelders in Finland

Finland heeft het meest complete schuilkeldernetwerk van de Europese Unie en geldt als voorbeeld voor de rest van Europa. Het land telt ongeveer 50.500 schuilplaatsen met ruimte voor zo’n 4,8 miljoen mensen, bij een bevolking van ruim 5,5 miljoen. Dat meldt het Finse Ministerie van Binnenlandse Zaken. Ongeveer 85 procent daarvan is privé: betonnen schuilruimten in appartementencomplexen, kantoren en scholen.

De Finse aanpak heeft twee kenmerken die het verschil maken. Ten eerste is de bouw wettelijk verplicht bij elk nieuw gebouw van minstens 1.200 vierkante meter waarin mensen wonen of werken, zodat het netwerk vanzelf meegroeit met de stad. Ten tweede hebben de schuilplaatsen in vredestijd een gewone functie: sportzaal, zwembad, metrostation of parkeergarage. Ze staan dus niet leeg te verkommeren, maar worden onderhouden omdat ze dagelijks worden gebruikt. Bij dreiging moeten ze binnen 72 uur leeg en klaar zijn. Het netwerk is wel geconcentreerd in de steden; in dunbevolkte gebieden en wijken met vrijstaande woningen zijn doorgaans geen schuilplaatsen.

Schuilkelders in Duitsland

Duitsland staat er niet veel beter voor dan Nederland. Van de bijna 2.000 openbare schuilplaatsen uit de Koude Oorlog zijn er nog 579 over, met samen ongeveer 478.000 plekken. Geen enkele daarvan is inzetbaar, antwoordde de Duitse regering in januari 2025 op vragen uit de Bondsdag. In 2007 hadden bond en deelstaten besloten het schuilkelderprogramma op te geven.

De koers is nu dezelfde als in Nederland. In juli 2026 liet de regering de Bondsdag, het Duitse parlement, weten dat een handvol centrale bunkers bij de korte waarschuwingstijden van nu niet zinvol en niet toereikend is. Het nieuwe schuilconcept, dat met de deelstaten wordt afgestemd, gaat uit van veel plekken dicht bij huis: metrostations, ondergrondse parkeergarages en kelders, die landelijk in kaart worden gebracht. Wel hebben veel Duitse huizen nog een echte kelder, zeker in het oosten van het land.

De regeringsbunker in de Eifel

Uit de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog stammen bovendien talloze bunkers, deels gesloopt en deels opengesteld. De beroemdste is de Dokumentationsstätte Regierungsbunker, jarenlang de best bewaarde geheime bunker van Duitsland. Het complex ligt in het Ahrdal in het noorden van de Eifel en is nu een museum. De plannen dateren uit 1950, de bouw begon in 1962 en in 1971 was de bunker gereed. Hij is 17,3 kilometer lang, telt 926 slaapvertrekken en 897 kantoorruimten en had een eigen ziekenhuis, in twee onafgebouwde spoortunnels 110 meter onder de grond. Sinds 2008 kun je een deel ervan bezichtigen.

Schuilkelders in België

Ook België heeft geen openbaar schuilkeldernetwerk en geen wet die de bouw ervan verplicht. Er zijn nog resten uit het verleden: commandobunkers uit de Koude Oorlog, kelders onder overheidsgebouwen en de tunnels van de Brusselse metro. Veel daarvan is dichtgemaakt, herbestemd of niet onderhouden, en is dus niet beschikbaar als schuilplaats.

Het Belgische beleid lijkt sterk op het Nederlandse en zet in op informatie en zelfredzaamheid. Het Nationaal Crisiscentrum is de Belgische dienst die de crisisaanpak coördineert. Dat centrum adviseert bij een alarm het dichtstbijzijnde gebouw in te gaan en ramen en deuren te sluiten. Bij een chemisch of nucleair ongeval zet je ook de ventilatie en de verwarming uit. Schuilen is daar een tijdelijke maatregel van enkele uren tot hoogstens 72 uur; duurt het langer, dan volgt evacuatie. Ook België vraagt zijn inwoners een noodpakket klaar te hebben.

Schuilkelders in andere Europese landen

In veel Europese landen is de situatie zoals in Nederland. Er zijn oude schuilkelders uit de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog die deels zijn ontmanteld. Oude huizen hebben een kelder en nieuwe niet. En er zijn schuilplekken voor bestuurders, maar niet voor de hele bevolking. Een deel van die oude kelders is nog bereikbaar en biedt enige bescherming, vaak onder ministeries, gemeentehuizen en kerken. Voor langdurig verblijf zijn ze niet geschikt en tegen straling beschermen ze onvoldoende. Sinds de inval van Rusland in Oekraïne in 2022 klinken overal dezelfde geluiden: zorgen over een aanval en de vraag wat je dan moet doen. Zulke oorlog op Europese bodem was er sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer, afgezien van de Balkan in de jaren negentig.

Uitzondering: Zwitserland

De grootste uitzondering is Zwitserland, al sinds 1515 neutraal en toch het best voorbereide land van Europa. Sinds de jaren zestig geldt het beginsel dat elke inwoner recht heeft op een schuilplaats. Het land telt ongeveer 370.000 privé- en openbare schuilkelders, in principe met plaats voor de hele bevolking, meldt het Zwitserse Bundesamt für Bevölkerungsschutz. Wie bouwt in een gemeente met te weinig plaatsen, moet zelf een schuilkelder aanleggen of betaalt 1.400 Zwitserse frank per ontbrekende plaats. Alleen in sommige binnensteden en afgelegen streken zijn er nog niet genoeg plekken.

Al die bunkers en kelders zie je niet snel, ook niet die bovengronds liggen. Ze zijn in veel gevallen gecamoufleerd, bijvoorbeeld als chalet waarvan de ramen op de muur zijn geschilderd. Sommige snelwegen zijn geschikt als landingsbaan voor straaljagers, en in de wanden van de Alpen zijn hangaars uitgehouwen. Een paar oude bunkers zijn nu museum, bedrijfsruimte of zelfs hotel.

Schuilkelders per land vergeleken

Heeft een land een openbaar of verplicht netwerk van schuilplaatsen, en om hoeveel plekken gaat het ongeveer?

Veelgestelde vragen over schuilkelders