Expressionisme: de bekendste kunstenaars en schilders

Hoe hoog die emotie gewaardeerd wordt, bleek in mei 2012: de pastelversie van De schreeuw van Edvard Munch bracht bij veilinghuis Sotheby’s in New York bijna 120 miljoen dollar op, op dat moment het duurste kunstwerk ooit op een veiling. Toch werd precies dit soort schilderkunst 75 jaar eerder uit de Duitse musea gehaald. Hieronder lees je wat het expressionisme is, wie de bekendste namen zijn en waarom de stroming in de jaren dertig bijna kopje-onder ging.

Wat is het expressionisme

Het expressionisme is een kunststroming die rond 1905 in Duitsland ontstond en haar hoogtepunt had in de eerste helft van de twintigste eeuw. De kern is een omkering: een schilder geeft niet weer hoe de wereld eruitziet, maar hoe die op hem overkomt. Een lucht mag daarom rood zijn en een gezicht scheef, als dat de angst of de opwinding beter overbrengt. Dat is het verschil met het impressionisme, dat een kwart eeuw ouder is: daar ging het om het licht van dat ene moment, hier om het gevoel van de schilder.

Twee Duitse kunstenaarsgroepen gaven de stroming haar vorm. Die Brücke, in 1905 opgericht in Dresden door onder anderen Ernst Ludwig Kirchner, koos voor harde kleuren, hoekige figuren en het stadsleven. Der Blaue Reiter, in 1911 opgericht in München door Wassily Kandinsky en Franz Marc, ging de kant van het spirituele en het abstracte op. En het bleef niet bij schilderen: ook in de literatuur, de film en de architectuur van die jaren is het expressionisme terug te vinden. De scheve decors van de film Das Cabinet des Dr. Caligari uit 1920 zijn er het bekendste voorbeeld van.

Expressionisme in de schilderkunst

In de schilderkunst herken je het expressionisme aan felle kleuren, vervormde figuren en een zware emotionele lading. Kunstenaars als Edvard Munch, Egon Schiele en Ernst Ludwig Kirchner zochten daarbij vaak de donkere kant van het bestaan op: eenzaamheid, angst, ziekte, de dood. Dat maakte het werk in hun eigen tijd omstreden en later juist geliefd.

Edvard Munch

Edvard Munch (1863 tot 1944) was een Noorse schilder en graficus en geldt als de belangrijkste voorloper van het Duitse expressionisme. Zijn bekendste werk is De schreeuw. Wat bijna nergens staat: er is niet één Schreeuw. Munch maakte er vier tussen 1893 en 1910, twee geschilderd, één in pastel en één als steendruk waarvan afdrukken bestaan. De versie die in 2012 werd geveild, was de pastel uit 1895; de twee geschilderde hangen in Oslo.

Zijn werk gaat over liefde, angst en de dood, en dat is geen toeval. Munch verloor zijn moeder toen hij vijf was en zijn oudere zus Sophie toen hij veertien was, allebei aan tuberculose. Zijn vader stierf in 1889, toen Munch 25 was en net in Parijs zat. De ziekenkamer komt in zijn werk telkens terug.

Egon Schiele

Egon Schiele (1890 tot 1918) was Oostenrijker en werd maar 28 jaar. Hij stierf aan de Spaanse griep, drie dagen na zijn zwangere vrouw Edith. In zijn korte loopbaan tekende en schilderde hij lichamen die uitgemergeld en hoekig zijn, met handen in vreemde standen: kwetsbaar en ongemakkelijk om naar te kijken, en dat was de bedoeling. Zijn werk was in zijn eigen tijd een schandaal; in 1912 zat hij zelfs kort vast omdat zijn tekeningen aanstootgevend werden gevonden.

Wassily Kandinsky

Wassily Kandinsky (1866 tot 1944) werd in Moskou geboren en begon pas op zijn dertigste met schilderen; daarvoor studeerde en doceerde hij rechten. Hij wordt gezien als een van de eersten die volledig abstract werkte: geen herkenbaar onderwerp meer, alleen kleuren en vormen. Zijn idee daarachter was dat een kleur net zo direct op je gemoed werkt als een muzieknoot, en dat je daarmee dus kunt schilderen zonder iets af te beelden. Hij schreef die gedachte in 1911 uit in het boek Über das Geistige in der Kunst.

Paula Modersohn-Becker

Paula Modersohn-Becker (1876 tot 1907) werkte in het Duitse kunstenaarsdorp Worpswede en liep op haar tijd vooruit. Zij schilderde boerenvrouwen, kinderen en landschappen in grote, vereenvoudigde vlakken, jaren voordat dat gewoon werd. In 1906 maakte zij een zelfportret waarop zij zichzelf naakt en zwanger afbeeldt; voor zover bekend was zij de eerste vrouw die dat deed.

Zij werd 31 jaar. Kort na de geboorte van haar dochter Mathilde overleed zij aan een embolie, een bloedprop die een bloedvat afsluit. In haar korte leven verkocht zij bijna niets. Het museum dat in 1927 in Bremen voor haar werd geopend, was het eerste museum ter wereld gewijd aan het werk van één vrouwelijke schilder.

Waarom het expressionisme bijna verdween

Dit is het deel dat op de meeste Nederlandse pagina’s over het expressionisme ontbreekt, terwijl het verklaart waarom er zo weinig van in Duitse musea hangt. Het naziregime bestempelde moderne kunst als ziek en on-Duits en haalde haar uit de openbare collecties. Volgens het United States Holocaust Memorial Museum, het nationale Holocaustmuseum van de Verenigde Staten, werden in 1937 ruim 20.000 moderne kunstwerken in beslag genomen.

Ruim 600 daarvan gingen in München op de tentoonstelling Entartete Kunst, expres rommelig opgehangen en met spottende teksten op de muur, om het publiek te laten zien wat er mis mee was. Het werkte anders dan bedoeld: er kwamen in 1937 meer dan 2 miljoen bezoekers, vier keer zoveel als naar de officiële nazi-kunsttentoonstelling er vlakbij. Veel in beslag genomen werk werd daarna in het buitenland verkocht of vernietigd. Kirchner zag zijn werk uit de Duitse musea verdwijnen en stierf in 1938; Kandinsky en Marc stonden eveneens op de lijst.

Wie vandaag expressionisme wil zien, moet dus opvallend vaak buiten Duitsland zijn: in Oslo, New York of Bazel. Dat is geen kunsthistorisch toeval maar het gevolg van een opruimactie van bijna negentig jaar geleden.

Veelgestelde vragen over het expressionisme