Waarom vieren we Sint-Maarten, en waarom niet overal?

Het feest valt op 11 november omdat Martinus op die dag in het jaar 397 in Tours werd begraven. Dat schrijft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de erfgoeddienst van de overheid. Volgens de Rijksdienst is Sint-Maarten een bedelfeest: een dag waarop arme mensen giften kregen aan het begin van de winter. Daar komt het langs de deuren gaan vandaan. De lampion en het snoep zijn veel jonger. Het verhaal dat er een Germaans oogstfeest achter zit, lees je op veel plekken. Geen van de erfgoedinstellingen die wij lazen, noemt zo’n Germaanse oorsprong.

Wie Martinus van Tours was

Martinus werd geboren in Sabaria, een Romeinse garnizoensstad. Die stad heet nu Szombathely en ligt in Hongarije, vlak bij de grens met Oostenrijk. Zijn geboortejaar is onzeker: 316 of 336. Dat staat in het dossier over Martinus op Lucepedia, een online encyclopedie over geloof en theologie.

Zijn vader was officier in het Romeinse leger. Martinus groeide op in Pavia, in Italië. Op zijn vijftiende moest hij zelf het leger in, bij de ruiters van de keizerlijke garde.

Het bekendste verhaal is dat Martinus als Romeins soldaat bij de stadspoort van Amiens zijn mantel met zijn zwaard doormidden sneed en de helft aan een bedelaar gaf. Het was een strenge winter en de bedelaar had geen kleren aan. De nacht erna droomde Martinus dat Christus die halve mantel droeg.

Na die droom liet hij zich dopen. Twee jaar later verliet hij het leger. Hij sloot zich aan bij Hilarius, de bisschop van Poitiers, en stichtte vlakbij een gemeenschap van kluizenaars. Rond 370 werd hij bisschop van Tours. Hij stierf in het dorp Candes, waar hij een ruzie tussen geestelijken was gaan bijleggen.

Aan Martinus danken we zelfs een woord. Zijn mantel werd later bewaard in de schatkamer van de Frankische koningen. In teksten uit de zevende eeuw heet die mantel capella, een verkleinwoord van het Latijnse woord voor mantel. Later kreeg het gebouw waarin hij lag dezelfde naam, en zo ontstond het woord kapel.

Wat Sulpicius Severus vertelt en wat niet

Bijna alles wat we van Martinus weten, komt van Sulpicius Severus. Hij was advocaat en had Martinus zelf gekend. Hij schreef zijn levensbeschrijving al voordat Martinus stierf. Daarna vulde hij die aan met brieven en gesprekken.

Een bekend verhaal staat er niet in. Je leest vaak dat Martinus zich in een ganzenhok verstopte omdat hij geen bisschop wilde worden, en dat het gesnater van de ganzen hem verraadde. In de levensbeschrijving van Sulpicius staat geen ganzenhok. Daar lokt een inwoner van Tours, Rusticius, Martinus uit zijn klooster door te doen alsof zijn vrouw ziek is. Langs de weg stonden de inwoners al klaar om hem naar de stad te brengen. Het ganzenhok is een legende die bij Sulpicius niet voorkomt.

Waarom het feest op 11 november valt

Martinus werd begraven op 11 november 397. Mensen kwamen van heinde en verre om zijn lijkstoet naar Tours te volgen. Zijn opvolger liet een kapel boven zijn graf bouwen. In elk geval vanaf 461 was 11 november in Tours een vaste feestdag voor de heilige, schrijft Lucepedia.

Die datum viel op een handig moment in het jaar. De giften aan arme mensen waren juist belangrijk aan het begin van de winter, schrijft de Rijksdienst. Antropoloog Irene Stengs van het Meertens Instituut noemt nog een reden. Het feest luidde vroeger ook de vastentijd in, een periode waarin gelovigen sober aten. Het Meertens Instituut is een onderzoeksinstituut van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen dat de Nederlandse taal en cultuur bestudeert.

Hoe het een feest met lampion en snoep werd

In de middeleeuwen liepen vooral arme mensen langs de deuren om eten te vragen, vertelt Stengs. Jongeren gingen langs om hout te verzamelen voor een groot vuur. Volgens Stengs is de betekenis gebleven: waar toen het vuur centraal stond, brengen kinderen nu licht met hun lampionnen. De bedelaars van vroeger zijn vervangen door zingende kinderen die als dank wat lekkers krijgen. Wanneer snoep de plaats van eten innam, staat in de bronnen die wij lazen niet.

Van vuur naar lampion

Hoe de lampion eruitziet, verschilt per plek. In Zaltbommel gaan kinderen volgens de Rijksdienst met lampionnen en uitgeholde suikerbieten of peeën met een kaars over straat. In Groningen lopen ze niet alleen met papieren lampionnen, maar ook met voederbieten.

Over de lampion gaat ook een legende. Martinus zou een tijd in Duinkerke hebben gewoond en op een ochtend niet zijn teruggekomen. De bewoners zochten hem in de duinen en zwaaiden met lichtjes, en daarom zouden kinderen nu met lampjes lopen. De Friese omroep Omrop Fryslân vertelt dat verhaal met de woorden naar verluidt. In de levensbeschrijving van Sulpicius komen Duinkerke en een zoektocht met lichtjes niet voor. Stengs ziet in het licht van de lampion juist het vuur van de middeleeuwse viering terug.

In Groningen worden die bieten sinds 1988 weer uitgedeeld, zodat kinderen er een lampion van kunnen maken. Zo houdt de stad volgens de Rijksdienst een eeuwenoude traditie in stand.

Het Germaanse oogstfeest heeft geen bron

Zoek je op waarom we Sint-Maarten vieren, dan lees je vaak dat het feest ouder is dan Martinus. Het zou een Germaans oogstfeest zijn, met offers aan de god Wodan, waar de kerk later een heilige van maakte. Zo staat het bijvoorbeeld op ONH, een erfgoedsite over Noord-Holland, zonder bron. De Utrechtse stichting die het feest organiseert, spreekt van Romeinse en Germaanse wortels. Een bron noemen ze geen van beide.

Geen van de erfgoedinstellingen die wij lazen, noemt zo’n Germaanse oorsprong. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en het Meertens Instituut wijzen op de begrafenisdag van Martinus en het bedelen voor de winter.

Wat wel klopt aan het verhaal, is het seizoen. Het feest viel aan het begin van de winter, en een vuur hoorde er in de middeleeuwen bij. Ons oordeel: Sint-Maarten is een katholiek feest voor de winter, met een heilige die precies bij die tijd paste. Wie meer beweert, moet met een bron komen.

De liedjes van Sint-Maarten

Een van de bekendste liedjes begint met Sinte, Sinte Maarten. In de Nederlandse Liederenbank van het Meertens Instituut staan 98 opgetekende versies van dat begin. De oudste versies van dit begin komen uit de negentiende eeuw, onder meer uit het tijdschrift De Navorscher en uit verzamelingen van 1882, 1885, 1894 en 1895. In de grote meerderheid dragen niet de koeien maar de kalveren staarten: ‘Sinte, Sinte Marten, de kalvers dragen starten’.

De verzameling-Boekenoogen, aangelegd tussen 1891 en 1930, bevat alleen al 39 versies. Soms heet de heilige Meerten of Marten, en dragen de kouien steerten. Een ander bekend liedje begint met ‘Elf november is de dag dat mijn lichtje branden mag’.

Waar Sint-Maarten wel en niet wordt gevierd

In de ene straat lopen op 11 november tientallen kinderen met een lampion, een wijk verderop is het stil. Dat komt door de geschiedenis, zegt etnoloog Peter Jan Margry van het Meertens Instituut. Sint-Maarten is altijd een katholiek feest gebleven, en een protestant vierde vroeger geen feest rond een katholieke heilige. Bij Sinterklaas verdween die katholieke kant juist, en werd het een feest voor het hele gezin. Hoe dat ging, lees je in ons artikel over waar Sinterklaas vandaan komt.

Volgens etnoloog Margry van het Meertens Instituut vieren vooral Groningen, Utrecht, delen van Noord-Holland, Noord-Brabant en Limburg het feest. Hij denkt dat de kinderopvang, die in de jaren tachtig opkwam, het feest daar een duw heeft gegeven. Begeleiders zochten iets om met de kinderen te doen, en lieten ze lampionnen knutselen.

Het feest per provincie

In de tabel hieronder staat per provincie hoe het feest er leeft.

Een feest kan ook opnieuw beginnen. In Zaltbommel zou het zijn ingevoerd door de directeur van een conservenfabriek uit Beverwijk, die zich daar in 1956 vestigde. Hij vond het vreemd dat een stad met twee Sint-Maartenskerken het feest niet vierde, en regelde het via de scholen. In de jaren zestig en zeventig raakte het weer in de vergetelheid, tot een oud-huisarts het in de jaren negentig nieuw leven inblies. Dat schrijft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Utrecht en zijn beschermheilige

Sint-Maarten is de beschermheilige van Utrecht, en dat klopt. De eerste kerk die Willibrord in de zevende eeuw in Utrecht stichtte, was al aan Sint-Maarten gewijd. Dat gold ook voor alle kerken die daarna op die plek stonden, tot en met de Domkerk. In het oude bisdom Utrecht hadden waarschijnlijk ruim honderd kerken Sint-Maarten als patroon, schrijft Lucepedia.

Wie op vakantie naar Utrecht gaat, ziet hem nog steeds boven de stad. Hij staat op de vergulde windvaan van de Domtoren, een ontwerp van Pierre Cuypers uit 1907. De Utrechtse viering hoort volgens de Rijksdienst bij het immaterieel erfgoed van Nederland, met de bekende Sint Maarten Parade. Daarin lopen volgens Stengs lichtsculpturen mee, en staan delen en meedoen voorop.

Het verschil tussen Sint-Maarten en Halloween

Halloween op 31 oktober draait om griezelen en verkleden, Sint-Maarten op 11 november is van oorsprong een katholiek bedelfeest met lichtjes voor de winter. Op beide avonden gaan kinderen langs de deuren voor snoep.

Dat onderscheid maakt antropoloog Irene Stengs van het Meertens Instituut. Bij Halloween gaat het volgens haar om griezelen, verkleden en het verrassingseffect. Sint-Maarten gebruikt lichtjes om het donker te verdrijven en de naderende winter te markeren.

Gaat Halloween Sint-Maarten verdringen? Die vraag krijgt Stengs al 25 jaar. Ze ziet dat Halloween de laatste jaren opkomt in delen van het land waar ze geen Sint-Maarten vieren. De twee feesten vallen in een andere week en zitten elkaar dus niet in de weg. De angst dat Sint-Maarten verdwijnt, heeft volgens haar meer te maken met onrust over de Nederlandse cultuur in het algemeen.

Margry ziet wel een gedeeld probleem. Mensen doen minder makkelijk open voor kinderen aan de deur, zeker als die verkleed zijn en een eng masker dragen. Ons oordeel: Halloween is geen bedreiging voor Sint-Maarten maar een ander feest, dat vooral opkomt waar Sint-Maarten niet wordt gevierd.

Veelgestelde vragen over Sint-Maarten