Nederlandse uitvindingen op een rij, en welke claims kloppen

Een bekend voorbeeld is minder zeker dan het lijkt. De telescoop geldt als Nederlandse uitvinding, maar niemand weet zeker wie hem als eerste maakte. Hans Lipperhey vroeg er in 1608 octrooi op en kreeg het niet. Dat staat op Zeeuwse Ankers, de site waarop Erfgoed Zeeland de geschiedenis van de provincie vertelt. Een octrooi is het recht om een uitvinding een tijd lang als enige te maken en te verkopen. Je kent het rijtje vast van een pubquiz of een verjaardag: wifi, de cd en de microscoop zijn van ons. Zo simpel is het niet. Van de 13 claims kloppen er volgens onze toets zes helemaal. Het slingeruurwerk en de kunstnier horen daarbij. Meer over Nederland en zijn geschiedenis lees je in het kennisgebied Wereld.

Wanneer is een uitvinding Nederlands

Een Nederlandse uitvinding is iets nieuws dat een Nederlander heeft bedacht en werkend gemaakt, of dat in Nederland is ontstaan. Een officiële lijst kennen wij niet.

Ons oordeel is ja of deels. Ja betekent: een Nederlander maakte het als eerste werkend, en een museum, archief of instituut zegt dat met zoveel woorden. Zo’n bron zochten wij bij elke claim. Deels betekent: hij verbeterde iets wat al bestond of deed het met anderen. Of de bronnen zijn het niet eens over wie de eerste was. Waar het gebeurde, telt voor ons niet.

Een uitvinding is iets anders dan een ontdekking. Een uitvinder maakt iets nieuws. Een ontdekker vindt iets wat er al was, zoals een maan of een bacterie.

Nederlandse uitvindingen op een rij

Van de 13 claims kloppen er volgens onze toets zes helemaal en zeven voor een deel. De tabel zet ze op volgorde van jaar, met de maker erbij en ons oordeel over de claim.

Vier claims die maar half kloppen

Bij de telescoop is niet zeker wie de eerste was. De microscoop, wifi en de cd zijn minder Nederlands dan het rijtje op de verjaardag doet geloven.

De telescoop kreeg in 1608 geen octrooi

Hans Lipperhey maakte brillen in Middelburg. In 1608 liet hij in Den Haag een kijker zien aan prins Maurits en aan leden van de Staten-Generaal, het landsbestuur van toen. Hij wilde octrooi op zijn instrument ‘om verre te sien’. De proef op het dak van het verblijf van de prins slaagde. Lipperhey mocht voor 900 gulden drie kijkers maken.

Het octrooi kreeg hij niet. Dat kwam mede doordat zich kort daarna twee anderen meldden, onder wie Jacob Metius uit Alkmaar. Later dook nog een naam op: Zacharias Jansen. Dat verhaal kwam van zijn zoon en is volgens Erfgoed Zeeland naar het rijk der fabelen verwezen.

De telescoop is dus mogelijk in Middelburg uitgevonden, maar zeker is het niet. Lange tijd streden Lipperhey en Jansen om de eer, en ook andere Europese landen eisten haar op. In 1609 hoorde Galileo Galilei in Italië van de kijker. Hij bouwde er zelf een en zag in 1610 vier manen bij Jupiter.

Van Leeuwenhoek vond de microscoop niet uit

Antoni van Leeuwenhoek bouwde rond 1670 een eigen soort microscoop, maar de microscoop bestond toen al. Rijksmuseum Boerhaave schrijft dat die van hem veel sterker vergrootte dan de microscopen uit die tijd. Boerhaave is het rijksmuseum in Leiden over de geschiedenis van de wetenschap. Van Leeuwenhoek had in Delft een winkel in garen en band. Met een vergrootglas keurde hij daar stoffen, en later sleep hij zijn eigen lenzen.

Zijn microscoop had één kleine lens tussen twee metalen plaatjes. De meeste van zijn exemplaren vergrootten ongeveer 80 keer, sommige zelfs 250 keer. Volgens het museum zag hij daarmee als eerste zaadcellen, bloedcellen en bacteriën.

Toch noemt de Canon van Nederland hem ‘de uitvinder van de microscoop’. Die canon is het overzicht van de Nederlandse geschiedenis voor het onderwijs, en de zin staat in het venster over Christiaan Huygens. Dat klopt niet. Cornelis Drebbel uit Alkmaar hield zich al bezig met het bouwen van microscopen. Dat schrijft de canon van Alkmaar, de plaatselijke uitgave van dezelfde canon. Drebbel stierf in 1633, toen Van Leeuwenhoek een jaar oud was.

Bij Laurens Janszoon Coster uit Haarlem, de zogenaamde uitvinder van de boekdrukkunst, is de hele claim een legende. Het Noord-Hollands Archief vond buiten één oud verhaal niets waaruit blijkt dat hij boeken drukte. Meer daarover lees je in ons artikel over de geschiedenis van het boek.

Wifi en de cd zijn met anderen gemaakt

Wifi is geen Nederlandse uitvinding, de voorloper ervan wel. De IEEE, de wereldwijde beroepsvereniging van elektrotechnici, hing daarvoor een gedenkplaat op in Nieuwegein. In november 1987 lieten Nederlandse ingenieurs daar een draadloze verbinding tussen twee computers zien, staat in de toelichting bij die plaat. Hun techniek heette WaveLAN.

De ingenieurs werkten voor het Amerikaanse bedrijf NCR. Dat wilde de kassa’s van winkels zonder kabels verbinden. Wie zijn winkel anders inrichtte, hoefde dan geen nieuwe gaten in de marmeren vloer te boren. De standaard die wij wifi noemen, kwam pas midden 1997. Het voorstel daarvoor diende het team uit Nieuwegein samen met twee andere bedrijven in.

Bij de cd ging het net zo. Philips liet op 8 maart 1979 aan de pers een speler voor de compact disc zien. Al op 23 maart wilde Sony meedoen. Samen maakten de twee bedrijven er een wereldstandaard van.

Nederlandse uitvindingen van vroeger

Het slingeruurwerk uit 1656 is volgens de Canon van Nederland een van de grootste uitvindingen van Christiaan Huygens. Een slinger gaat heel regelmatig heen en weer, en dat houdt de klok gelijk. Zijn uurwerk was eeuwenlang het enige nauwkeurige instrument om de tijd te meten. Wie op zee de juiste tijd kent, kan beter bepalen waar zijn schip is. Daarom werkte Huygens ook aan klokken voor op zee.

Cornelis Drebbel bouwde nog eerder een onderzeeboot. Dat deed hij in Engeland. In 1620 keken duizenden mensen langs de Theems toe. Volgens latere verslagen zaten er 12 roeiers in de boot en voer hij zo’n 4,5 meter onder water. Zo staat het in de canon van Alkmaar. Daar staat ook dat de boot was gebaseerd op de duikerklok, die toen al bekend was. Een duikerklok is een omgekeerde bak vol lucht waaronder iemand onder water kan werken.

Over die zeventiende eeuw lees je meer in ons artikel over de Gouden Eeuw.

Een elektrisch wagentje in Groningen

De Groningse hoogleraar Sibrandus Stratingh bouwde in 1835 een elektrisch wagentje van drie kilo. Het kon twintig minuten rijden en anderhalve kilo vervoeren. Dat schrijft het Universiteitsmuseum Groningen. Een jaar eerder had Stratingh al met een stoomwagen door de straten van Groningen gereden.

Het Groningse museum noemt het wagentje het eerste rijdende elektrische wagentje ter wereld. Rijksmuseum Boerhaave is voorzichtiger en spreekt van een van de allereerste elektrische auto’s. Wij geven deze claim daarom een deels. Het was een model, geen auto voor mensen, en de twee musea zijn het niet eens.

Uitvindingen van nu die je elke dag gebruikt

Sommige Nederlandse uitvindingen gebruik je elke dag zonder het te weten. Neem het kortste-route-algoritme van Edsger Dijkstra. Een algoritme is een recept met vaste stappen voor een computer. Dit recept vindt de kortste weg tussen twee punten op een kaart. Volgens het CWI zit het nu in tal van navigatiesystemen. Het CWI is het landelijke instituut voor onderzoek naar wiskunde en informatica. Vroeger heette het Mathematisch Centrum.

Dijkstra bedacht het recept op een terras, bij een kop koffie met zijn verloofde. Zelf noemde hij het ‘een uitvinding van twintig minuten’. In 1956 liet hij een nieuwe computer er de kortste route tussen twee Nederlandse steden mee zoeken. Zijn eigen voorbeeld was de weg van Rotterdam naar Groningen. Pas in 1959 schreef hij het op, in een artikel van drie pagina’s.

Python en de eerste open internetverbinding

Ook de programmeertaal Python komt van het CWI. Guido van Rossum begon eraan in zijn kerstvakantie van 1989. Python is volgens het instituut nu een van de populairste programmeertalen ter wereld.

Op 17 november 1988 legde het CWI ook de eerste open verbinding tussen Europa en het internet. Dat is geen uitvinding, wel een primeur.

Bluetooth komt van een Nederlander in Zweden

Bluetooth begon bij de Nederlandse ingenieur Jaap Haartsen, maar niet in Nederland. Haartsen werd in 1963 in Den Haag geboren en studeerde in Delft. In 1993 ging hij in het Zweedse Lund werken, bij de afdeling mobiele telefoons van Ericsson. Daar begon hij in 1994 aan de techniek die later bluetooth ging heten. Volgens de National Inventors Hall of Fame leidde hij de uitvinding. Dat is een Amerikaans museum dat uitvinders eert.

Het Europees Octrooibureau nomineerde Haartsen in 2012 voor zijn uitvindersprijs. Dat bureau verleent octrooien voor Europa. Het schreef daarbij dat bluetooth in meer dan 2 miljard apparaten zit. Hoe het toestel in je broekzak zelf ontstond, lees je in ons artikel over de geschiedenis van telefonie.

Uitvindingen uit het ziekenhuis en het lab

Het hartfilmpje van Einthoven

Op 22 maart 1905 werd in het Academisch Ziekenhuis Leiden voor het eerst met succes een hartfilmpje van een patiënt gemaakt. Een hartfilmpje, ook wel ecg, tekent de elektrische stroompjes van het hart als een lijn op papier. Willem Einthoven had daarvoor van 1901 tot 1905 een eigen meetinstrument gebouwd, de snaargalvanometer. Dat staat op de gedenkplaat van de IEEE in Leiden. In 1924 kreeg Einthoven de Nobelprijs.

De kunstnier van Kolff

Willem Kolff bouwde tijdens de Tweede Wereldoorlog in het Stadsziekenhuis Kampen de eerste kunstnier. Een kunstnier zuivert het bloed als de eigen nieren dat niet meer doen. Kolff gebruikte wat hij kon vinden, schrijft Rijksmuseum Boerhaave. Dat waren onder meer houten latjes, een fietsketting, worstenvel en de motor van een naaimachine.

De eerste 16 patiënten overleden. In september 1945 hield hij een vrouw van 67 jaar in leven. In 1950 vertrok Kolff naar de Verenigde Staten. Hij werd vier keer genomineerd voor de Nobelprijs en kreeg hem nooit.

De microscoop van Zernike

Frits Zernike was hoogleraar natuurkunde in Groningen. In de jaren dertig bedacht hij de fasecontrastmicroscoop. Een preparaat is het stukje weefsel of de druppel die je onder een microscoop legt. Met deze microscoop worden de delen daarvan contrastrijker en dus beter zichtbaar. In 1953 kreeg Zernike voor zijn uitvinding de Nobelprijs voor de Natuurkunde. Dat schrijft het Universiteitsmuseum Groningen.

Wat heeft Nederland allemaal ontdekt?

Nederlanders ontdekten onder meer de maan Titan, bacteriën en supergeleiding. Christiaan Huygens sleep met zijn broer Constantijn zelf lenzen voor telescopen. Daarmee vond hij de maan Titan en zag hij dat er een ring om Saturnus ligt. Hoe hij dat deed, lees je in ons artikel over Saturnus, zijn ringen en manen.

Op 8 april 1911 ontdekten Heike Kamerlingh Onnes en zijn medewerkers in Leiden de supergeleiding. Ze koelden kwik af tot 3 kelvin. Dat is ongeveer 270 graden onder nul. De elektrische weerstand viel toen vrijwel weg. Supergeleiding maakt volgens de IEEE onder meer de MRI-scanner mogelijk.

Vier gedenkplaten in Nederland

De IEEE hangt gedenkplaten op plekken waar de elektrotechniek een stap vooruit zette. Op de lijst van de vereniging telden wij vier plekken in Nederland. Twee platen hangen in Leiden, voor het hartfilmpje en voor de supergeleiding. Eindhoven heeft er een voor de cd-speler en Nieuwegein een voor WaveLAN.

Hoeveel octrooien vraagt Nederland aan?

In 2025 kwamen uit Nederland 7.006 aanvragen voor een Europees octrooi, meldt het Europees Octrooibureau. Dat is 0,7 procent minder dan in 2024. Volgens onze berekening zijn het er ongeveer 19 per dag. Per miljoen inwoners komt Nederland op 388,3 aanvragen.

In de tabel hieronder staat Nederland naast de landen die per inwoner het meest aanvragen. Liechtenstein, Luxemburg en Monaco hebben wij weggelaten, want die hebben minder dan een miljoen inwoners.

Zonder die drie kleine landen staat Nederland volgens onze telling vijfde per inwoner. In aantallen staat Nederland vierde van de 39 landen van het bureau, na Duitsland, Frankrijk en Zwitserland.

Een aanvraag is nog geen octrooi. Het bureau telt bovendien het land waar de eerste aanvrager gevestigd is. De bedenker zelf kan ergens anders wonen.

Zo toets je zelf een uitvinding

Wie een nieuwe claim hoort, kan dezelfde drie vragen stellen die wij bij elke rij stelden. Wie was het precies, en waar werkte hij? Bestond het al in een eenvoudiger vorm? En wie zegt het: een museum of archief, of een lijstje zonder bron?

De flitspaal, het cassettebandje en de brandspuit staan niet in onze tabel. Voor die drie vonden wij geen museum of archief dat zegt wie ze als eerste maakte.

Ons oordeel: ‘uitgevonden door een Nederlander’ is vaak te kort door de bocht. Bij de cd, wifi en bluetooth was een Nederlander een van de makers, niet de enige.

Wil je het bewijs zelf zien? In Rijksmuseum Boerhaave in Leiden staat het wagentje van Stratingh en liggen de lenzen van Huygens.

Veelgestelde vragen over Nederlandse uitvindingen