Wat is Chanoeka, en waarom is het geen Joodse kerst?

In 2026 gaat het eerste lichtje van Chanoeka aan op vrijdagavond 4 december, en het feest duurt tot en met zaterdag 12 december. Dat staat in de kalender van het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap (NIK), een landelijke organisatie van orthodoxe Joodse gemeenten. Joden herdenken dan dat hun tempel in Jeruzalem na een opstand weer in gebruik werd genomen, bijna 2.200 jaar geleden. Elke avond gaat er een lichtje meer aan, tot er acht branden. Religieus is het geen grote feestdag: er geldt geen werkverbod, zoals met Pesach, het Joodse paasfeest. Meer over geloof en feesten lees je in het kennisgebied Maatschappelijk.

Wat er met Chanoeka wordt gevierd

Met Chanoeka vieren Joden dat hun tempel in Jeruzalem opnieuw werd ingewijd, nadat een opstand hem had heroverd. Het woord betekent inwijding. In de tweede eeuw voor Christus viel Jeruzalem onder een Syrisch-Griekse koning, Antiochus IV. Hij ontwijdde de Joodse tempel en roofde de lampenstandaard. Dat schrijft Lieve Teugels, hoogleraar Judaica aan de Protestantse Theologische Universiteit, in een blog uit 2017. Judaica is de wetenschap van de Joodse godsdienst en cultuur. Een Joodse opstand onder leiding van Judas de Makkabeeër heroverde de tempel. Op de 25e dag van Kislev wijdden de strijders het altaar opnieuw in. Kislev is een maand van de Joodse kalender die ongeveer met november en december samenvalt. Ze vierden dat acht dagen lang, en ze spraken af dat elk jaar opnieuw te doen.

Welk jaar dat was, hangt af van wie je het vraagt. Het boek 1 Makkabeeën noemt alleen het jaar 148 van een jaartelling die toen in de regio gold. Het Joods Cultureel Kwartier, de organisatie achter het Joods Museum en de Portugese Synagoge in Amsterdam, houdt het op 165 voor de gewone jaartelling. Die term gebruiken Joden in plaats van voor Christus. Het NIK noemt hetzelfde jaar. De katholieke bijbelvertaling van de Amerikaanse bisschoppen rekent het om naar 14 december 164 voor Christus. Beide jaartallen kom je tegen. De oude bron zelf rekent nog niet met onze jaartelling.

Wel in de katholieke Bijbel en niet in de Joodse

Chanoeka is het enige belangrijke Joodse feest dat niet in de Bijbel staat, schrijft het Joods Cultureel Kwartier. Dat gaat over de Hebreeuwse Bijbel. Daar staan de boeken van de Makkabeeën niet in. De katholieke Bijbel heeft ze wel, en protestanten noemen ze apocrief: boeken die buiten hun vaste lijst vallen. Wie katholiek is opgevoed, kan het verhaal van Chanoeka dus in zijn eigen Bijbel lezen.

Ook het Evangelie van Johannes noemt het feest, als het feest van de tempelwijding. En de Joodse geschiedschrijver Flavius Josephus noemde het in de eerste eeuw na Christus het feest van de Lichten. Beide verwijzingen staan in de toelichting bij de katholieke vertaling.

Het wonder van de olie kwam later

Het bekendste verhaal over Chanoeka gaat over olie. Na de herovering vonden de strijders maar één kruikje zuivere olie, genoeg voor één dag. Toch bleef de lamp acht dagen branden. Zo vertelt het Joods Cultureel Kwartier het. Ook het NIK en de Nederlandse inventaris van immaterieel erfgoed vertellen het, net als de meeste pagina’s over Chanoeka.

Dat verhaal komt uit latere Joodse bronnen, schrijft Teugels. In die bronnen, met name de Talmoed, heet het feest ook Chanoeka. De Talmoed is de grote verzameling Joodse wetten en uitleg, die eeuwen na de opstand op schrift kwam. De boeken van de Makkabeeën noemen het wonder van de olie niet. Het tweede boek geeft een andere reden voor de acht dagen. Volgens 2 Makkabeeën vierden de Joden acht dagen feest zoals bij het Loofhuttenfeest. Dat najaarsfeest hadden ze kort ervoor als opstandelingen in de bergen en in grotten moeten doorbrengen.

Ons oordeel: de olie is de betekenis die het feest later kreeg, niet de oudste reden voor de acht dagen. Het verhaal is daarmee niet minder waard. Het is precies het verhaal dat Joden elk jaar met de lichtjes vertellen.

Wanneer is Chanoeka?

Chanoeka begint altijd op 25 Kislev van de Joodse kalender, en dat valt tussen eind november en eind december. In 2026 gaat het eerste lichtje aan op vrijdagavond 4 december. De Joodse kalender volgt de maan, maar er bestaan schrikkelmaanden: jaren met een extra maand, legt het NIK uit. Zo blijven de feesten in hun seizoen. Een Joodse dag begint bovendien bij zonsondergang. Daarom gaat het eerste lichtje aan op de avond vóór de eerste feestdag.

Je leest soms dat Chanoeka eind november of begin december valt. Dat klopt voor 2026, maar in 2027 gaat het eerste lichtje pas op kerstavond aan. Wij rekenden alle jaren van deze eeuw door met de rekenregels van de Joodse kalender. De eerste feestdag valt nooit vóór 28 november en nooit na 27 december. De islamitische feestdagen volgen alleen de maan en schuiven daardoor elk jaar ongeveer elf dagen naar voren. Bij Chanoeka gebeurt dat niet. Ook het hindoeïstische lichtfeest Divali blijft in zijn seizoen, altijd in oktober of november, omdat de hindoekalender naast de maan ook de zon volgt.

De data van 2026 tot en met 2030

In de tabel hieronder staat wanneer het eerste lichtje de komende vijf jaar aangaat, wanneer de laatste feestdag is en met welk Nederlands feest Chanoeka dan samenvalt.

In 2026 valt de tweede avond van Chanoeka op zaterdag 5 december, pakjesavond. Het eerste lichtje gaat aan op vrijdagavond, als ook de sjabbat begint, de wekelijkse rustdag. In 2027 schuift Chanoeka naar de kerstdagen: de eerste feestdag is eerste kerstdag en de laatste is nieuwjaarsdag. Die datum voor 2027 staat ook in de kalender van de liberale Joodse gemeente in Twente.

Zo gaat het aansteken

Op de eerste avond brandt één lichtje, op de tweede twee, tot er op de achtste avond acht branden. Je steekt ze aan met een extra lichtje, de sjamasj of dienaar, schrijft het Joods Cultureel Kwartier. Dat kan met olie of met kaarsjes. Wie kaarsjes gebruikt, heeft er voor het hele feest 44 nodig: 36 voor de acht avonden samen, en elke avond één voor de dienaar.

De lichtjes moeten volgens de religieuze regels minstens een half uur branden. Traditioneel zet je de kandelaar voor het raam, zodat iedereen op straat het wonder kan zien. Sommige sefardische Joden, van wie de voorouders uit Spanje en Portugal kwamen, steken daarnaast een lamp aan op een verborgen plek. Zo herdenken ze voorouders die gedwongen als christen moesten leven, vertelt het museum.

Chanoekia of menora

Een chanoekia heeft negen armen: acht voor de avonden en één voor de dienaar. De menora uit de tempel had er zeven. Toch noemt het Joods Cultureel Kwartier de chanoekia ook wel menora. Wie dat woord gebruikt, zit er dus niet naast. Het zijn wel twee verschillende voorwerpen. Volgens de Talmoed was een kandelaar met zeven armen alleen voor de tempel bedoeld, schrijft Teugels.

De tabel zet de twee kandelaars naast elkaar: hoeveel armen ze hebben, waar ze staan, waar ze beschreven staan en wat ze nu zijn.

Wat je eet en speelt met Chanoeka

Omdat het feest om olie draait, eten Joden met Chanoeka lekkernijen die in olie zijn gebakken. De bekendste zijn soefganiot en latkes. Soefganiot zijn oliebollen gevuld met jam, latkes zijn gebakken aardappelpannenkoekjes. Joden uit Griekenland maken gefrituurde vis, Italiaanse en Marokkaanse Joden gefrituurde kip, schrijft het Joods Cultureel Kwartier.

Kinderen spelen met een tolletje, de dreidel. Op de vier kanten staan Hebreeuwse letters. Het zijn de beginletters van de woorden ‘een groot wonder vond daar plaats’. Over de herkomst gaan twee verhalen. In de Nederlandse inventaris van immaterieel erfgoed staat dat Joodse studenten het tolletje pakten als ze bij hun verboden studie betrapt dreigden te worden. Die lijst van levende tradities houdt het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland bij. Het Joods Cultureel Kwartier is nuchterder. Volgens het museum is het spel geïnspireerd op een bijna gelijk tolspel dat Duitsers met kerst spelen, dat weer teruggaat op een Engels spel. Joden uit Arabische landen kennen de dreidel niet.

Dan het geld. Kinderen krijgen met Chanoeka geld of cadeautjes. Dat gebruik begon in het Polen van de zeventiende eeuw, waar ouders hun kinderen geld meegaven voor de leraren. Later wilden de kinderen zelf ook iets. In de twintigste eeuw werd dat chocoladegeld, volgens het museum ook typisch voor Sinterklaas en kerst.

Kerst en Chanoeka naast elkaar

Chanoeka wordt vaak het Joodse kerstfeest genoemd. Dat klopt vooral in de agenda. Kerst valt op de 25e van december, Chanoeka begint op de 25e van Kislev. Een grappig toeval, meer niet.

Inhoudelijk hebben de twee feesten weinig met elkaar te maken. Met kerst vieren christenen de geboorte van Jezus. Chanoeka herdenkt een tempel die weer in gebruik kwam, ruim anderhalve eeuw voor zijn geboorte. Waarom kerst juist op die datum valt, lees je in ons artikel over waarom we kerst op 25 december vieren.

In de religieuze regels is Chanoeka een klein feest. Het NIK zet in zijn lijst van feestdagen een werkverbod bij onder meer Pesach, het Loofhuttenfeest en Grote Verzoendag, maar niet bij Chanoeka. Op de grote feestdagen reist, schrijft en werkt een religieuze Jood niet. Met Chanoeka gaat het leven gewoon door, en ’s avonds gaan de lichtjes aan.

Ook de cadeaus maken er geen kerst van. Het geld voor kinderen komt uit het Polen van de zeventiende eeuw. Het tolletje is volgens het museum wel geïnspireerd op een Duits kerstspel, maar dat is een geleend spel en geen kerstgebruik. Ons oordeel: noem Chanoeka gerust een lichtfeest, maar geen Joodse kerst. Het is veel ouder dan het kerstfeest, het gaat over iets anders, en in de religieuze regels weegt het lichter dan de feesten met een werkverbod.

Chanoeka in Nederland

Chanoeka wordt oorspronkelijk thuis gevierd, maar in Nederland zijn er ook openbare vieringen, zoals elk jaar in Utrecht. Die Utrechtse viering staat sinds december 2013 in de inventaris van immaterieel erfgoed. In 2026 is ze op zondag 6 december, in het centrum van de stad. De organisatoren willen ook scholen laten meedoen: eerst met een les over het feest, daarna met een uitnodiging voor de viering.

Wie viert het? In Nederland wonen ongeveer 35.000 Joden, zo’n 0,2 procent van de bevolking. Dat schat het Institute for Jewish Policy Research, een Brits onderzoeksinstituut, in een rapport uit januari 2025. Joods Maatschappelijk Werk, de Joodse welzijnsorganisatie in Nederland, betaalde en begeleidde het onderzoek. De onderzoekers tellen mensen die zich in een enquête Joods zouden noemen, en geven een marge van 29.000 tot 41.000.

Dat aantal is sinds de jaren zestig ongeveer gelijk gebleven. In 1933 woonden er nog 120.000 Joden in Nederland. Bijna 70 procent van de Nederlandse Joden kwam om in de Holocaust, staat in hetzelfde rapport. Hoe het jodendom zich verhoudt tot de andere geloven, lees je in ons overzicht van de grootste wereldreligies.

Veelgestelde vragen over Chanoeka