Wat is het christendom en waarin verschillen de kerken?

Met 2,3 miljard aanhangers is het christendom de grootste religie ter wereld. Dat is 29 procent van de wereldbevolking, telde het Pew Research Center voor het jaar 2020. Pew is een Amerikaans onderzoeksinstituut zonder winstoogmerk. Katholieken, protestanten en orthodoxen zijn alle drie christenen. Ze delen het geloof in Jezus, maar denken verschillend over wie de kerk leidt. Meer over geloof en samenleving lees je in het kennisgebied Maatschappelijk.

In Nederland is het beeld dubbel. Nog 28 procent van de Nederlanders noemt zich katholiek of protestants. Toch zitten bijna zes op de tien basisschoolkinderen op een rooms-katholieke of protestants-christelijke school. Dat volgt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), dat de officiële cijfers over Nederland bijhoudt.

Wat christenen geloven

Christenen geloven in één God en in Jezus Christus als zijn zoon. De kern van het geloof staat in een geloofsbelijdenis. Dat is een korte tekst die zegt wat de kerk gelooft. Daarin staat dat Jezus is gekruisigd, gestorven en begraven, en dat hij op de derde dag is verrezen uit de doden. Die opstanding vieren christenen met Pasen.

De Apostolische Geloofsbelijdenis ontstond in de eerste of tweede eeuw en telt twaalf onderdelen, schrijft de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland. In het jaar 325 kwam daar de geloofsbelijdenis van Nicea bij. Bisschoppen stelden die op tijdens een grote vergadering, een concilie. Ook de Protestantse Kerk in Nederland, die in 2004 uit drie kerken ontstond, erkent beide teksten. Over de kern zijn de kerken het dus eens.

God is voor christenen één, maar ze spreken over de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. Hoe oud dat geloof in ons land is, zie je aan een doopbelofte uit de tijd van de monnik Willibrord, ongeveer 1.300 jaar geleden. De belofte staat in de Canon van Nederland, een overzicht van de belangrijkste gebeurtenissen uit onze geschiedenis. Het slot luidt in het Nederlands van nu: ‘Ik geloof in God de almachtige Vader, in Christus Gods Zoon en in de Heilige Geest.’

De Bijbel telt 66 of 73 boeken

Het heilige boek van christenen is de Bijbel, en die is bij katholieken zeven boeken dikker dan bij protestanten. De Bijbel bestaat uit het Oude en het Nieuwe Testament. Het Oude Testament vertelt de geschiedenis van het Joodse volk. Wat die boeken voor Joden zelf betekenen, lees je in ons artikel over het jodendom en zijn heilige boeken. Het Nieuwe Testament vertelt daarna het leven van Jezus en wat er na zijn dood gebeurde.

Je leest vaak dat de Bijbel 66 boeken telt. Dat klopt voor de protestantse Bijbel, zoals de Statenbijbel uit 1637. De katholieke Kerk telt er 73: 46 in het Oude Testament en 27 in het Nieuwe. Zo staat het in de Catechismus, het boek waarin de katholieke Kerk haar leer uitlegt.

De drie grote stromingen van het christendom

Het christendom kent drie grote stromingen: de rooms-katholieke, de protestantse en de oosters-orthodoxe. In 2010 was ongeveer de helft van alle christenen katholiek. De protestanten waren samen 37 procent, een groep die Pew ruim opvat. Daarna kwamen de orthodoxe christenen met 12 procent. Pew berekende die verdeling in 2011 uit volkstellingen en enquêtes. De katholieke Kerk komt zelf hoger uit. Het statistisch jaarboek van het Vaticaan telt 1,406 miljard leden in 2023. Dat is ongeveer zes op de tien van de 2,3 miljard christenen die Pew voor 2020 telde, en dus meer dan de helft. De kerk telt namelijk iedereen die gedoopt en geregistreerd is.

Vier verschillen op een rij

In de tabel zie je waarin de drie stromingen verschillen. Je leest wie de kerk leidt, hoeveel sacramenten er zijn, waar de leer op rust en wie voorganger mag zijn. Een sacrament is een heilige handeling in de kerk, zoals de doop. Het avondmaal is de maaltijd van brood en wijn in de kerkdienst. Protestanten noemen een plaatselijke kerk een gemeente. De kerkenraad is het bestuur daarvan en de synode is de landelijke kerkvergadering. Het hoofd van een orthodoxe kerk heet patriarch. Voor de protestantse kolom is de Protestantse Kerk in Nederland het voorbeeld, want er bestaat niet één protestantse kerk.

Waarom de kerken uit elkaar gingen

De eerste grote breuk was die tussen de kerk van Rome in het westen en die van Constantinopel in het oosten. In 1054 kwam het tot een scheuring, die in de eeuwen daarna definitief werd. De Wereldraad van Kerken is een wereldwijd samenwerkingsverband van ruim 350 kerken. Hij noemt twee twistpunten. Het eerste was de vraag of de paus van Rome gezag heeft over alle kerken. Het tweede was één zin in de geloofsbelijdenis: gaat de Heilige Geest alleen van de Vader uit, of ook van de Zoon? De orthodoxe kerken tellen samen ongeveer 300 miljoen leden.

De tweede breuk begon later, in 1517 in Duitsland. Maarten Luther uitte toen in 95 stellingen kritiek op de kerk. Hij wilde de kerk van binnenuit hervormen, maar het liep uit op een scheuring. Die beweging heet de Reformatie, en haar aanhangers heten protestanten. Zij wezen de verering van heiligen af. Ook hielden ze maar twee van de zeven sacramenten over. De Bijbel werd het hoogste gezag en verscheen voortaan ook in de taal van het volk. Een priester of paus tussen de gelovige en God vonden ze niet nodig, schrijft de Protestantse Kerk in Nederland.

De protestanten bleven zelf ook niet één kerk. Al snel ontstonden er richtingen die naar een hervormer heten: de lutheranen naar Luther, de calvinisten naar Calvijn.

Katholiek en christelijk zijn geen twee geloven

Een katholiek is ook een christen. De vraag katholiek of christelijk, die mensen vaak stellen, klopt dus niet. Christelijk is namelijk de naam van het hele geloof. Katholiek, protestants en orthodox zijn stromingen binnen dat geloof.

De verwarring is wel te begrijpen. Een protestantse school heet in Nederland officieel protestants-christelijk, een katholieke school rooms-katholiek. Zo deelt ook het CBS de scholen in. Ook in het dagelijks taalgebruik is christelijk vaak een ander woord voor protestants. Wie katholiek tegenover christelijk zet, bedoelt dus bijna altijd katholiek tegenover protestants. Zeg dat dan ook zo.

Welke regels christenen hebben

De bekendste regels zijn de Tien Geboden uit het Oude Testament, zoals niet doden en niet stelen. Jezus vatte ze later samen in twee geboden: heb God lief, en heb je naaste lief als jezelf. Op die twee rust volgens hem de hele wet, staat in de Catechismus van de katholieke Kerk.

Daarnaast heeft elke kerk eigen regels. De katholieke Kerk verplicht gelovigen bijvoorbeeld om elke zondag naar de mis te gaan. De mis is de katholieke kerkdienst. Ook hoort een katholiek minstens één keer per jaar te biechten. Dat is je zonden vertellen aan een priester.

Tussen die regel en de praktijk zit een groot gat. Van de Nederlandse katholieken zegt 14 procent minstens één keer per maand naar de kerk te gaan, mat het CBS in 2025.

Het zwaartepunt ligt niet meer in Europa

Van alle christenen woonde in 2020 nog 22 procent in Europa. In 1910 was dat ongeveer twee derde. Afrika ten zuiden van de Sahara is Europa voorbijgegaan: daar woonde in 2020 al 31 procent van alle christenen, schrijft Pew. In aantallen zijn dat 697 miljoen christenen, tegen 505 miljoen in Europa.

Wereldwijd groeide het aantal christenen tussen 2010 en 2020 van 2,1 naar 2,3 miljard. Met de precieze aantallen komt Pew op een groei van 6 procent. Toch kromp hun aandeel in de wereldbevolking van 31 naar 29 procent. Het aantal niet-christenen groeide namelijk sneller, met 15 procent. Een derde van de wereld, zoals je nog vaak leest, is het dus niet meer. In Europa daalde het aantal christenen zelfs met 9 procent. Een belangrijke oorzaak is volgens Pew dat mensen die christelijk zijn opgevoed, als volwassene geen geloof meer aanhangen.

Wie bij het christendom vooral aan Europese kathedralen denkt, kijkt dus naar het verleden. Het land met de meeste christenen is immers de Verenigde Staten. Hoe het christendom zich verhoudt tot de islam en de andere geloven, lees je in ons overzicht van de grootste religies van de wereld.

Christenen in Nederland

In 2025 noemde 16 procent van de Nederlanders van 15 jaar en ouder zich rooms-katholiek en 12 procent protestants. Samen is dat 28 procent. In 2010 was dat nog 45 procent. Toen noemde 27 procent zich katholiek en 18 procent protestants. Dat meldde het CBS op 13 maart 2026. Een meerderheid van 58 procent rekent zich tot geen enkel geloof. Het CBS telt christenen niet als één groep. De 28 procent is daarom onze optelsom van katholieken en protestanten.

De verschillen binnen het land zijn groot. Gemiddeld over 2021 tot en met 2025 noemde 46 procent van de Limburgers zich katholiek, terwijl in Zeeland bijna een kwart protestants was.

Ingeschreven is iets anders dan gelovig

De katholieke Kerk telt meer leden dan het CBS katholieken vindt. Dat komt doordat de kerk iets anders telt: wie staat ingeschreven, vaak al sinds de doop. Het CBS vraagt mensen daarentegen waar ze zichzelf toe rekenen. In de tabel staan beide tellingen naast elkaar, met het kerkbezoek erbij. Bij de protestanten kun je de twee niet zo vergelijken. Het ledental is alleen dat van de Protestantse Kerk in Nederland, terwijl het CBS alle protestantse kerken samen telt.

De ingeschreven katholieken zijn samen 19,1 procent van de bevolking. Dat is dus meer dan de 16 procent van de mensen van 15 jaar en ouder die zichzelf katholiek noemt.

Wie er nog naar de kerk gaat

Reken je het kerkbezoek door, dan draait het beeld om. Van elke 100 Nederlanders van 15 jaar en ouder zijn er 16 katholiek. Daarvan zeggen er ruim 2 elke maand naar de kerk te gaan. Van de 12 protestanten zeggen ruim 6 dat. Er zijn dus meer katholieken, maar bijna drie keer zo veel protestanten die zeggen te gaan. Dat is onze eigen rekensom met de afgeronde cijfers van het CBS.

Zeggen dat je gaat is ook iets anders dan geteld worden. De katholieke Kerk telde in maart 2025 zelf 89.800 kerkgangers die minstens één keer per maand komen. Dat is nog geen 3 procent van de 3.448.000 ingeschreven katholieken, tegen 14 procent in de enquête van het CBS. De twee cijfers meten niet precies hetzelfde: de kerk rekent met alle ingeschrevenen, het CBS met wie zich katholiek noemt. Toch levert tellen in de kerk veel minder kerkgangers op dan vragen aan mensen zelf.

Beide kerken krimpen bovendien. De Protestantse Kerk verloor in tien jaar bijna 30 procent van haar leden. Het aantal ging van 1.970.000 naar 1.387.000. Ook de katholieke Kerk telde in 2025 minder kerkgangers dan in de twee jaren ervoor.

Christelijke scholen en feestdagen

Je kind komt in december thuis met een kerstverhaal van school, terwijl bij jullie thuis niemand naar de kerk gaat. Dat is in Nederland heel gewoon. In het schooljaar 2024/2025 telde Nederland 6.013 basisscholen. Daarvan waren er 1.816 rooms-katholiek en 1.770 protestants-christelijk. Daarnaast waren er 1.864 openbare scholen. Op die katholieke en protestantse scholen zaten samen ruim 800.000 van de 1,35 miljoen leerlingen. Dat is 59 procent, rekenden wij uit met cijfers van het CBS. Scholen van een andere richting, ook een andere christelijke, telt het CBS apart.

Ook de officiële feestdagen zijn grotendeels christelijk. Ze staan in de Algemene termijnenwet, die acht algemeen erkende feestdagen noemt. Vijf daarvan zijn christelijk: tweede paasdag, tweede pinksterdag, Hemelvaartsdag en de twee kerstdagen. Goede Vrijdag is er bovendien mee gelijkgesteld. De andere drie zijn Nieuwjaarsdag, Koningsdag en 5 mei.

Een vrije dag geeft deze wet je echter niet, want ze gaat alleen over termijnen. Eindigt een wettelijke termijn op een feestdag, dan loopt hij door tot en met de eerstvolgende gewone werkdag.

Ons oordeel: tel je wie zich christen noemt, dan is Nederland geen christelijk land meer. In de agenda en op school is het dat nog wel.

Hoe het christendom in Nederland kwam

Het christendom kwam in het noorden van ons land met de Engelse monnik Willibrord. Hij stak in 690 de Noordzee over om de Friezen te bekeren. In de Romeinse tijd had het geloof zich al over een groot deel van Europa verspreid. Boven de Rijn bleven de Friezen echter hun eigen goden vereren, zoals Wodan en Donar. In 696 vestigde Willibrord zich in Utrecht. Toch duurde het tot het eind van de achtste eeuw voordat het verzet voorbij was, schrijft de Canon van Nederland.

De Reformatie brak later de eenheid van de kerk. In 1566 trok de Beeldenstorm door de Nederlanden, waarbij mensen beelden in kerken en kloosters vernielden. In de zeventiende eeuw was de gereformeerde kerk, de kerk van de calvinisten, de enige kerk die de regering erkende. Kerk en staat werden pas tussen 1795 en 1806 gescheiden.

Christelijke feestdagen en de datum van Pasen

Kerst en Pasen zijn de twee grote christelijke feesten. Waarom christenen de geboorte van Jezus met kerst op 25 december vieren, lees je in een eigen artikel. De weken ervoor vormen de adventstijd voor kerst.

Pasen bepaalt ook de datum van twee andere feesten. Veertig dagen na Pasen, paaszondag meegeteld, is het Hemelvaart: altijd een donderdag. Zeven weken na Pasen is het Pinksteren, het feest van de Heilige Geest.

Pasen zelf valt elk jaar op een andere datum. De regel komt van het Concilie van Nicea in 325: Pasen is op de zondag na de eerste volle maan van de lente.

Pasen in het Westen en in de orthodoxe kerk

Orthodoxe christenen vieren Pasen vaak later dan katholieken en protestanten, omdat ze met een andere kalender rekenen. Katholieken en protestanten gebruiken de gregoriaanse kalender. Dat is onze gewone kalender, die paus Gregorius XIII in 1582 invoerde. De orthodoxe kerken rekenen voor Pasen met de oudere juliaanse kalender. Die loopt tegenwoordig 13 dagen achter. De regel is dus dezelfde, de kalender niet, legt de Wereldraad van Kerken uit.

Daardoor valt orthodox Pasen in sommige jaren op dezelfde dag en in andere jaren weken later. In de tabel staan de data voor 2027 tot en met 2031.

Heb je een orthodoxe collega, dan viert die Pasen in 2027 dus pas op 2 mei. Dezelfde 13 dagen verklaren waarom een deel van de orthodoxe kerken kerst in januari viert. Wie de juliaanse kalender volgt, viert 25 december namelijk op de dag die bij ons 7 januari is.

Veelgestelde vragen over het christendom