GGZ, wat is dat? Zo werkt de geestelijke gezondheidszorg

Bijna de helft van de volwassen Nederlanders, 48 procent, krijgt ooit in het leven een psychische aandoening. Over één jaar gemeten is het 26 procent, ongeveer 3,3 miljoen mensen tussen de 18 en 75 jaar. Die cijfers komen uit NEMESIS-3, het bevolkingsonderzoek waarmee het Trimbos-instituut, het landelijke kenniscentrum voor geestelijke gezondheid en verslaving, meet hoe het met de psychische gezondheid van Nederland gaat. Op veel plekken lees je dat 1 op de 4 Nederlanders er ooit in zijn leven mee te maken krijgt. Dat klopt niet. Die 1 op de 4 gaat over één jaar; over een heel leven is het bijna 1 op de 2.

Wanneer ga je naar de ggz?

Je gaat niet rechtstreeks naar de ggz: de eerste stap is altijd je huisarts. De Rijksoverheid zegt het zo: “De huisarts behandelt zelf lichte psychische klachten, samen met een praktijkondersteuner (poh-ggz).” Die praktijkondersteuner werkt in de huisartsenpraktijk en voert gesprekken over psychische klachten. Voor somberheid die een paar weken duurt, spanning door een verhuizing of slecht slapen kom je daar vaak ver genoeg mee.

Voor de ggz zelf geldt een strengere eis. De behandeling wordt alleen vergoed bij een psychische aandoening die in de DSM-5 staat. Dat is het internationale handboek waarin psychiaters en psychologen vastleggen welke psychische aandoeningen er zijn en waaraan je ze herkent. Je huisarts stelt die diagnose niet. Hij schat in hoe zwaar je klachten zijn en naar wat voor hulp je toe moet; de diagnose volgt pas bij de behandelaar.

Basis-ggz en gespecialiseerde ggz: wat is het verschil?

Het verschil zit in de zwaarte van je klachten, niet in de kwaliteit van de hulp. De basis-ggz is er voor lichte tot matige klachten waarbij duidelijk is wat er speelt en een kortere behandeling waarschijnlijk helpt: somberheid, angst, een negatief zelfbeeld, klachten na een verlies. Je komt er meestal bij een psycholoog, vaak met een eigen praktijk. De gespecialiseerde ggz is er voor ernstige of ingewikkelde klachten, en voor mensen die meerdere aandoeningen tegelijk hebben. Daar werkt een team met verschillende specialisten, en de behandeling duurt langer. Die kan thuis of op de poli plaatsvinden, in dagbehandeling, of met een opname.

In de tabel hieronder zie je bij welke klachten je waar terechtkomt en wie je daar behandelt.

Eén ding dat op veel andere pagina’s nog fout staat: dit onderscheid bepaalt sinds 1 januari 2022 niet meer wat er op je rekening komt. Tot die datum kocht je zorgverzekeraar een heel behandelpakket in, en viel je dus in het ene of het andere hokje. Sindsdien geldt het zorgprestatiemodel, in de woorden van de betrokken partijen zelf “de nieuwe bekostiging voor geestelijke gezondheidszorg en forensische zorg”. Daarin wordt elk gesprek apart in rekening gebracht. De termen basis-ggz en gespecialiseerde ggz beschrijven dus nog wel waar je terechtkomt, maar ze zeggen niets meer over de hoogte van je rekening. Wat je betaalt, hangt af van het aantal en het soort gesprekken.

Van verwijzing tot intake

Voor vergoede ggz heb je een verwijzing nodig; je kunt jezelf niet aanmelden. Die komt van “een huisarts, bedrijfsarts of arts bij spoedeisende hulp”. Dat schrijft Zorginstituut Nederland, het instituut dat de minister adviseert over wat er in het basispakket hoort. In de verwijsbrief staat wie er wordt verwezen, waarom, en om wat voor zorg het gaat.

Na je aanmelding kijkt de instelling eerst of ze je kan helpen. Vaak belt iemand je om door te vragen over je klachten en in te schatten hoe dringend het is. Daarna volgt de intake: één of meer gesprekken over je klachten, hoe ze zijn ontstaan, wat je wilt bereiken en wat je zelf al hebt geprobeerd. Je krijgt soms vragenlijsten mee en je mag iemand meenemen die je goed kent. Daarna volgt het behandelplan. Daarin staan de diagnose, de doelen, de behandeling waarvoor je samen kiest en de momenten waarop jullie kijken of het werkt.

Blijkt onderweg dat je bij een andere aanbieder beter op je plek bent, dan hoef je niet terug naar de huisarts voor een nieuwe verwijzing. Binnen de ggz is een melding aan je huisarts genoeg.

Hoe lang je moet wachten

Voor de ggz gelden twee afgesproken maximumtermijnen, de treeknormen: vier weken tussen je aanmelding en je eerste gesprek, en tien weken tussen dat gesprek en de start van de behandeling. Samen dus hoogstens 14 weken, ruim drie maanden. Dat is de norm. De praktijk is anders. De Nederlandse Zorgautoriteit houdt toezicht op de zorg en bewaakt of die betaalbaar en bereikbaar blijft. In haar monitor van 22 juli 2025 schreef ze: “We zien dat voor alle diagnosegroepen de maximale aanvaardbare wachttijd wordt overschreden.”

Daar kun je iets mee. Je zorgverzekeraar heeft een zorgplicht en is verantwoordelijk voor zorgbemiddeling; de Rijksoverheid schrijft dat de verzekeraar “een alternatief moet bieden” als de termijn wordt overschreden. Bel dus je verzekeraar zodra je hoort dat je maanden moet wachten, en vraag om wachtlijstbemiddeling. Vraag je huisarts tegelijk of je in de tussentijd bij de praktijkondersteuner terechtkunt. Dan zit je die maanden niet met lege handen.

Wat kost de ggz jou?

Ggz-behandeling zit in het basispakket van je zorgverzekering, maar gaat wel van je eigen risico af. Dat eigen risico is in 2026 € 385. Gesprekken bij je huisarts en bij de praktijkondersteuner tellen daar niet voor mee; die zijn dus gratis voor je. Zodra je bij de basis-ggz of de gespecialiseerde ggz binnenloopt, gaan de kosten wel van je eigen risico af.

Hier zit een addertje dat veel mensen pas merken als de rekening komt. Sinds het zorgprestatiemodel telt elk gesprek mee voor het eigen risico van het kalenderjaar waarin het plaatsvindt. Loopt je behandeling over de jaarwisseling heen, dan spreek je dus twee keer je eigen risico aan. Begin je in november en ben je in maart klaar, dan betaal je in het ergste geval € 770 in plaats van € 385. Eén keer voor de gesprekken tot en met december, en één keer voor de gesprekken vanaf januari. Onder het oude systeem viel zo’n behandeling nog in één jaar.

Elke verzekeraar bepaalt zelf wat er precies in zijn polisvoorwaarden staat. Ga je naar een psycholoog met een eigen praktijk, vraag dan vooraf aan je verzekeraar of die behandelaar een contract heeft en wat je zelf betaalt. Dat is één telefoontje voordat je begint, en het scheelt een vervelende verrassing achteraf.

Wat de basisverzekering niet vergoedt

Niet elke psychische klacht valt onder de zorgverzekering, en dat verrast mensen regelmatig. Zorginstituut Nederland is er duidelijk over: de behandeling van aanpassingsstoornissen valt niet onder het basispakket. Datzelfde geldt voor problemen die met je werk te maken hebben, zoals een burn-out, en voor relatieproblemen. Ook behandelingen waarvan niet genoeg is aangetoond dat ze werken, worden niet vergoed; dat heet in de wet de “stand van de wetenschap en praktijk”.

En dan? Bij klachten door je werk is de bedrijfsarts het eerste adres, en veel werkgevers vergoeden coaching of psychologische hulp uit eigen zak. Voor hulp bij het regelen van je leven, bijvoorbeeld bij geldzorgen of huisvesting, kun je bij de gemeente terecht; een maatschappelijk werker helpt daarbij. En soms blijft er niets anders over dan zelf betalen. Vraag in dat geval van tevoren het tarief per gesprek en een inschatting van het aantal gesprekken.

Jongeren tot 18 jaar: via de gemeente

Voor kinderen en jongeren onder de 18 loopt psychische hulp niet via de zorgverzekering maar via de gemeente. “Uw gemeente vergoedt geestelijke gezondheidszorg voor jongeren (jeugd-GGZ)”, schrijft de Rijksoverheid. De basis daarvoor is de Jeugdwet. Je kunt kiezen tussen hulp die de gemeente zelf regelt en een persoonsgebonden budget, waarmee je de hulp zelf inkoopt.

Voor je kind betaal je geen eigen risico, want dat begint pas bij 18 jaar. Wordt je kind 18 tijdens de behandeling, dan veranderen er twee dingen tegelijk: de rekening gaat naar de zorgverzekering en het eigen risico gaat meelopen. Vraag daar ruim van tevoren naar bij de behandelaar, want het overgangsmoment is voor veel gezinnen het moment waarop de hulp hapert.

Wat je doet als het niet kan wachten

Een wachtlijst geldt niet bij spoed. Gaat het om een psychische crisis, om gedachten aan zelfmoord of om verwardheid waarbij iemand het contact met de werkelijkheid kwijtraakt? Bel dan meteen je huisarts, of buiten kantooruren de huisartsenpost. Zij kunnen de crisisdienst inschakelen.

Denk je aan zelfmoord, dan kun je dag en nacht terecht bij 113 Zelfmoordpreventie, de landelijke hulplijn voor mensen met zelfmoordgedachten. Bellen kan gratis via 0800-0113, chatten kan via 113.nl.

Het ingewikkeldste aan de ggz is niet het stelsel; dat is met een verwijzing van je huisarts en een paar vragen aan je verzekeraar te overzien. Het knelpunt is de wachttijd. De norm van 14 weken is al jaren eerder een belofte dan een praktijk. Heb je een verwijsbrief in handen, doe dan diezelfde week twee dingen: meld je aan bij meer dan één aanbieder, en bel je zorgverzekeraar voor wachtlijstbemiddeling. Dat is de enige knop waar je zelf aan kunt draaien.

Veelgestelde vragen over de ggz