De Grondwet wijzigen: zo werkt het en wat er veranderde

De Grondwet is de hoogste wet van Nederland. Alle andere wetten moeten zich eraan houden. Daarom is het veranderen ervan zwaarder dan het veranderen van een gewone wet. De kiezer krijgt er via de Tweede Kamerverkiezingen indirect een stem in. Sinds 2021 zijn er verschillende wijzigingen in werking getreden, en een paar voorstellen liggen nog op tafel. Meer over politiek en samenleving lees je in het kennisgebied Maatschappelijk.

Verkiezingen en Kamerzetels

Bij de Tweede Kamerverkiezingen stellen politieke partijen een lijst met kandidaten op. Het aantal stemmen per partij wordt omgerekend naar zetels. Er zijn 150 zetels te verdelen.

De verdeling van die zetels bepaalt welke regering er komt. In Nederland heeft bijna nooit één partij de meerderheid. Daarom werken meestal meerdere partijen samen in een kabinet, dat samen een meerderheid in de Tweede Kamer moet hebben. Er zijn vaak verschillende combinaties mogelijk, en daardoor duurt het vormen van een kabinet soms lang. Hoe dat werkt, staat in het artikel over democratie in Nederland.

Naast een nieuwe regering ook een wijziging van de grondwet

Voor een wijziging van de Grondwet geldt een zware procedure. De Nederlandse Grondwet, een site van het Montesquieu Instituut, zet de stappen zo op een rij:

1. Eerste lezing: de Tweede en de Eerste Kamer nemen het voorstel aan met een gewone meerderheid.
2. Verkiezingen: er wordt een nieuwe Tweede Kamer gekozen. Zo kan de kiezer laten merken wat hij van de wijziging vindt.
3. Tweede lezing: de nieuwe Tweede Kamer en daarna de Eerste Kamer stemmen opnieuw, nu met een meerderheid van twee derde.
4. De koning en een minister ondertekenen de wijziging, en die verschijnt in het Staatsblad.

Die procedure kan jaren duren. Er is kritiek op, maar ook steun. Zonder de tweede ronde zou een zittend parlement de hele Grondwet kunnen veranderen zonder dat de kiezer er iets over te zeggen had.

De grondwetsaanpassingen van 2021

In de verkiezingen van maart 2021 lag een reeks voorstellen klaar voor de tweede lezing. De meeste zijn daarna aangenomen. De tabel hieronder laat zien wat er met de belangrijkste voorstellen is gebeurd.

Het bindend referendum

Tot juli 2018 kende Nederland een raadgevend referendum. De wet die dat regelde, is toen ingetrokken. In een representatieve democratie is dat verdedigbaar: we kiezen volksvertegenwoordigers juist om de afwegingen te maken. Toch adviseerde de Staatscommissie Parlementair Stelsel eind 2018 om een correctief referendum mogelijk te maken. Daarmee kunnen kiezers een wet die het parlement al heeft aangenomen, alsnog tegenhouden.

Een voorstel daarvoor haalde in 2023 de eerste lezing in beide Kamers. Op 21 januari 2025 nam de Tweede Kamer het in tweede lezing aan met de vereiste tweederdemeerderheid. Het ligt nu bij de Eerste Kamer.

Een grondwetswijziging na verkiezingen aannemen in een verenigde vergadering

Volgens critici kan een kleine groep in de Eerste Kamer in de tweede ronde een wijziging tegenhouden die in de Tweede Kamer ruim is aangenomen. De Eerste Kamer wordt niet rechtstreeks gekozen, maar door de leden van de Provinciale Staten. Het voorstel is daarom om de tweede lezing te houden in een verenigde vergadering: beide Kamers samen, 225 leden. De 75 leden van de Eerste Kamer wegen dan minder zwaar. Het voorstel werd in 2020 in eerste lezing door de Tweede Kamer aangenomen, maar ligt sinds 2021 stil.

Het briefgeheim wordt aangepast

Het briefgeheim beschermde lange tijd alleen brieven, telegrammen en telefoongesprekken. E-mail en appberichten vielen er formeel niet onder. Sinds de herziening van 2022/2023 is artikel 13 techniekonafhankelijk: het geheim geldt voor alle vormen van communicatie. Voor een vrije samenleving is dat belangrijk, omdat de meeste berichten tegenwoordig digitaal zijn.

Het recht op een eerlijk proces

Dat iedereen recht heeft op een eerlijk proces, vonden we al vanzelfsprekend. Toch stond het niet met zoveel woorden in de Grondwet, alleen in losse bepalingen. Sinds de herziening van 2022/2023 staat het er wel. Iedereen heeft recht op een eerlijk proces binnen een redelijke termijn, voor een onafhankelijke en onpartijdige rechter. Hoe de rechtspraak werkt, lees je in het artikel over het Nederlandse rechtsstelsel.

Preambule in de Nederlandse grondwet

Veel Europese landen beginnen hun grondwet met een zin over democratie en grondrechten. Nederland had dat niet. Sinds de herziening van 2022/2023 begint de Grondwet met de algemene bepaling: “De Grondwet waarborgt de grondrechten en de democratische rechtsstaat.”

In Nederland heeft die zin vooral een symbolische waarde. De rechter mag wetten namelijk niet toetsen aan de Grondwet. Het parlement wordt geacht zelf op te letten dat nieuwe wetten de Grondwet respecteren. Wetten toetsen aan internationale verdragen, zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, mag de rechter wel.

Veelgestelde vragen over de Grondwet