Eerste Wereldoorlog uitgelegd, van oorzaken tot gevolgen

Volgens het Imperial War Museums, het Britse oorlogsmuseum dat de nalatenschap van beide wereldoorlogen beheert, vochten ruim 65 miljoen mannen mee en kwamen naar schatting 16 miljoen militairen en burgers om. Dat is het aantal dat dit museum noemt; andere bronnen komen hoger uit, en verderop lees je waarom. De oorlog begon op 28 juli 1914 met een oorlogsverklaring van Oostenrijk-Hongarije aan Servië en eindigde met de wapenstilstand van 11 november 1918. Nederland bleef alle vier de jaren neutraal, maar hield wel 200.000 man onder de wapenen en ving ruim een miljoen Belgische vluchtelingen op. Wat de oorlog blijvend veranderde, was de manier van vechten: legers die zich vier jaar lang ingroeven en nauwelijks een meter opschoven.

De Eerste Wereldoorlog in het kort

In de tabel staan de vaste feiten op een rij. De begin- en einddatum, de aanleiding, wie tegenover wie stond, hoeveel mensen omkwamen, wat Nederland deed en hoe de oorlog werd afgesloten.

Aanloop naar de Eerste Wereldoorlog

De oorlog kwam niet uit de lucht vallen. Aan het begin van de twintigste eeuw liepen de spanningen in Europa al jaren op. Duitsland werd als bedreiging gezien: het land was militair, economisch en politiek sterk geworden. Dat verstoorde het machtsevenwicht, want tot dan toe had Frankrijk de sterkste positie.

Landen zochten daarom bondgenoten. Duitsland sloot zich aaneen met Oostenrijk-Hongarije en Italië: de Triple Alliantie. Daartegenover stonden Frankrijk, Groot-Brittannië en Rusland in de Triple Entente. Zo werd elk conflict tussen twee landen meteen een conflict tussen zes.

Daar kwam nog iets bij. Nationalisme was in die jaren sterk: mensen waren trots op hun land en keken vaak neer op andere volken. Hoe meer koloniën een land bezat, hoe meer aanzien het genoot. En dan was er de wapenwedloop, met een felle wedijver om de sterkste vloot. Landen bouwden slagschepen vooral omdat hun buren dat ook deden.

Welk land begon de Eerste Wereldoorlog?

Op die vraag bestaat geen eenvoudig antwoord. De eerste oorlogsverklaring kwam van Oostenrijk-Hongarije: op 28 juli 1914 verklaarde dat land de oorlog aan Servië. Daarmee begon de oorlog formeel.

De aanleiding lag een maand eerder. Op 28 juni 1914 werd de Oostenrijkse troonopvolger Frans Ferdinand in Sarajevo doodgeschoten door Gavrilo Princip, aanhanger van een Servische nationalistische beweging.

Daarna ging het snel. Rusland mobiliseerde om Servië te steunen. Duitsland voelde zich van twee kanten bedreigd, want Rusland en Frankrijk waren bondgenoten. Het stelde Rusland een ultimatum, kreeg geen antwoord en verklaarde begin augustus de oorlog aan Rusland en Frankrijk. Historici wijzen daarom zelden één schuldige aan. Onze conclusie: wie per se een dader zoekt, kijkt naar de verkeerde vraag. De bondgenootschappen en de kant-en-klare mobilisatieplannen lieten een regionale ruzie in vijf weken uitgroeien tot een wereldoorlog, en niemand had een rem ingebouwd.

De loopgraven en het eerste oorlogsjaar

De Duitse soldaten waren enthousiast en overmoedig. Ze dachten de oorlog nog voor kerst 1914 te winnen. Ze vielen eerst België binnen, waarna de Britten als bondgenoot van België ook Duitsland de oorlog verklaarden. Daarna trokken ze door richting Frankrijk, met het plan zich vervolgens volledig op Rusland te richten.

Het liep anders. Bij de Slag aan de Marne verloren de Duitsers, waarna beide partijen zich ingroeven in loopgraven. Die loopgraven liepen uiteindelijk van de Zwitserse grens tot aan de Noordzee. Zo ontstond alsnog een oorlog aan twee kanten: uitputtend en bijna onmogelijk te winnen.

Hoe vast dat front zat, laat de Slag aan de Somme zien. Die duurde van 1 juli tot 18 november 1916 en kostte volgens het Imperial War Museums bij beide partijen samen ruim een miljoen slachtoffers: doden, gewonden en vermisten bij elkaar opgeteld. De Britse winst na die 141 dagen was zeven mijl, ongeveer 11 kilometer. Dat komt neer op nog geen 80 meter terreinwinst per dag.

De tweede helft van de oorlog

Naarmate de oorlog langer duurde, verdween het Duitse enthousiasme. Dat kwam door de verschrikkingen op het slagveld, maar ook door voedseltekorten en toenemende armoede thuis.

In 1917 begon Duitsland een onbeperkte duikbootoorlog. Duitse onderzeeboten torpedeerden vanaf dat moment zonder waarschuwing elk schip dat naar vijandelijke havens voer, ook dat van neutrale landen. Toen Duitsland bovendien probeerde Mexico aan zijn zijde te krijgen, sloten de Verenigde Staten zich bij de geallieerden aan. Rusland trok zich juist terug uit de oorlog en sloot vrede met Duitsland.

In Duitsland zelf groeide de onrust. Er braken revoluties uit en de keizer vluchtte naar Nederland. Op 11 november 1918 werd de wapenstilstand getekend.

Nederland in de Eerste Wereldoorlog

Nederland bleef de hele oorlog neutraal en kwam er relatief ongeschonden uit. Toch was de oorlog hier goed voelbaar, en dat is het deel dat op veel Nederlandse pagina’s in één zin wordt afgedaan.

Het leger werd namelijk wel opgeroepen. Op 1 augustus 1914 kondigde de regering een algehele mobilisatie af om de neutraliteit te verdedigen, en die bleef tot november 1918 van kracht. Het Nederlands Instituut voor Militaire Historie, het onderzoeksinstituut van het ministerie van Defensie, telt een veldleger van 95.000 man en 200.000 man onder de wapenen in totaal. Vier jaar grensbewaking zonder gevecht vroeg zijn prijs. Op 26 oktober 1918 muitten dienstplichtigen in de legerplaats bij Harskamp: ze bekogelden officieren met stenen en barakken brandden af, uit verveling en het gevoel dat het allemaal nergens voor was.

Belgische vluchtelingen in Nederland

Het grootste effect kwam over de zuidgrens. Bij de Duitse aanval op Antwerpen, begin oktober 1914, meldden zich naar schatting een miljoen Belgische vluchtelingen aan de Nederlandse grens. Het Nationaal Archief, dat de papieren van de Nederlandse rijksoverheid bewaart, heeft daarover een telegram van een kapitein van de marechaussee, gedateerd 9 oktober 1914. De weg naar Bergen op Zoom zat toen zo vol met een stoet van honderdduizend mensen, dat de grens tijdelijk werd gesloten. De meesten gingen voor het einde van het jaar terug. Ongeveer 100.000 Belgen bleven de hele oorlog in Nederland, eerst bij mensen thuis en later in opvangkampen met eigen dorpen voor de gezinnen van soldaten.

Economisch pakte de oorlog eerst gunstig uit. In de eerste twee jaar werd goed verdiend aan de handel in steenkool en landbouwproducten. Daarna sloeg dat om: de aanvoer over zee stokte, er ontstonden tekorten en de regering voerde distributie in. Brood, aardappelen en brandstof gingen op de bon, en in verschillende steden liep dat uit op voedselrellen.

Middenin die oorlogsjaren werd Nederland ook nog getroffen door de stormvloed van januari 1916, toen op tientallen plaatsen de dijken doorbraken. Die ramp leidde uiteindelijk tot de Zuiderzeewet en de aanleg van de Afsluitdijk.

Hoeveel doden vielen er in de Eerste Wereldoorlog?

Een exact aantal bestaat niet: elke pagina die er een noemt, kiest een schatting. Het Imperial War Museums houdt het op ongeveer 16 miljoen militairen en burgers samen. Encyclopædia Britannica, de Engelstalige encyclopedie waar veel Nederlandse schrijvers hun cijfers vandaan halen, komt met twee aparte getallen. Ongeveer 8,5 miljoen omgekomen militairen, en daarnaast zo’n 13 miljoen burgers. De encyclopedie schrijft er zelf bij dat een volledig kloppende opstelling er nooit zal komen.

Die twee getallen van Britannica bij elkaar optellen levert ruim 21 miljoen op. Precies dat gebeurt op veel Nederlandse pagina’s, waar zonder waarschuwing een totaal van 20 miljoen of meer staat. Het is geen verzinsel, maar het is de bovenkant van een brede marge, en het staat dan naast het cijfer van 16 miljoen alsof ze hetzelfde meten. Wie een aantal noemt, hoort erbij te zeggen of het over militairen gaat of over iedereen.

De grieppandemie van 1918 maakt het nog lastiger. Die griep, die bekend werd als de Spaanse griep, sloeg toe in de laatste oorlogsmaanden en werd door troepenbewegingen razendsnel verspreid. Het Imperial War Museums dateert de pandemie op 1918 tot 1920 en beschrijft haar als een gebeurtenis naast de oorlog. Toch komen de griepdoden op sommige pagina’s in het oorlogstotaal terecht, en dan loopt het getal op naar 30 of 40 miljoen. Wij rekenen ze niet mee. Wie ze wel meerekent, meet iets anders, en dat verdient een aparte regel in plaats van een stil opgeteld getal.

De enige telling met namen

Er is één organisatie die niet schat, maar bij naam noemt. De Commonwealth War Graves Commission onderhoudt de graven van de Britse militairen en van de militairen uit het Gemenebest, de landengroep rond het Verenigd Koninkrijk, uit beide wereldoorlogen. Dat zijn ruim 1,1 miljoen graven op meer dan 23.000 plekken in meer dan 150 landen en gebieden, samen bijna 1,7 miljoen namen. Dat register verklaart ook waarom totalen uiteenlopen. De Commissie rekent voor de Eerste Wereldoorlog de periode van 4 augustus 1914 tot 31 augustus 1921, want soldaten bleven na de wapenstilstand nog jaren aan hun verwondingen overlijden. Waar je ophoudt met tellen, bepaalt mede wat eruit komt.

Drie data die vaak door elkaar lopen

Het einde van de Eerste Wereldoorlog heeft drie data, en ze worden in schoolopdrachten en op websites geregeld verwisseld.

• 11 november 1918: de wapenstilstand. Het vechten stopt. Dit is de dag die in België, Frankrijk en Groot-Brittannië jaarlijks wordt herdacht.
• 28 juni 1919: het Verdrag van Versailles wordt getekend. Dat is ruim zeven maanden later, en precies vijf jaar na de moord in Sarajevo.
• 10 januari 1920: het verdrag gaat in en de Volkenbond begint te bestaan. Pas op die dag is de oorlog juridisch voorbij.

Een wapenstilstand is dus geen vrede, maar een afspraak om het vuren te staken. In die tussentijd van veertien maanden bleef de Britse zeeblokkade van Duitsland van kracht en gingen de onderhandelingen door.

Het Verdrag van Versailles

Om het einde van de oorlog vast te leggen werd het Verdrag van Versailles gesloten. Dat verdrag had verstrekkende gevolgen, vooral voor Duitsland: het land moest gebied afstaan, zijn leger sterk inkrimpen en enorme herstelbetalingen doen.

De vredesbesprekingen begonnen op 18 januari 1919. Het verdrag werd getekend op 28 juni 1919, in de Spiegelzaal van het paleis van Versailles. Daaraan ontleent het zijn naam. Het was een verdrag tussen Duitsland aan de ene kant en de geallieerde regeringen aan de andere kant.

Een aantal belangrijke landen ondertekende of ratificeerde het verdrag niet, waaronder de Verenigde Staten, China en het Koninkrijk Hidjaz (het latere Saoedi-Arabië). De Verenigde Staten sloten daarom apart vrede, met het Vredesverdrag van Berlijn op 25 augustus 1921. Voor de andere twee landen vonden wij geen ondertekeningsdatum bij een officieel archief, dus die laten wij hier weg.

De gevolgen van de Eerste Wereldoorlog

Een oorlog van deze omvang bleef niet zonder wereldwijde gevolgen. Door de technische vooruitgang waren de verwoestingen groter dan ooit: massaproductie van wapens, chemische wapens zoals gifgas, en de eerste tanks en gevechtsvliegtuigen.

Politiek veranderde de kaart van Europa ingrijpend. In Rusland werd de tsaar afgezet en vermoord. Zowel in Duitsland als in Oostenrijk-Hongarije maakte het keizerrijk plaats voor een republiek.

Ook in Nederland veranderde er veel. Zo kwam het algemeen kiesrecht er, waardoor ons land een volledige democratie werd.

Amerika en de Volkenbond

De Verenigde Staten groeiden uit tot wereldmacht. Op voorstel van de Amerikaanse president Woodrow Wilson kwam de Volkenbond tot stand, een voorloper van de Verenigde Naties. Daar zit meteen de wrange kant aan. De Volkenbond bestond vanaf 10 januari 1920 en kwam op 15 november 1920 voor het eerst bijeen in Genève met 41 landen; in de loop der jaren waren 63 staten lid. De Verenigde Staten hoorden daar nooit bij, omdat de Amerikaanse senaat het verdrag niet goedkeurde. Het land dat de organisatie had bedacht, deed er zelf niet aan mee.

Rust bracht dat allemaal niet. De harde vredesvoorwaarden en de economische ellende voedden wrok en wantrouwen, waardoor zowel het communisme als het fascisme aan populariteit wonnen. Ruim twintig jaar later brak de Tweede Wereldoorlog uit. Waar de Eerste Wereldoorlog vooral bekendstaat om de loopgraven, wordt de Tweede geassocieerd met bombardementen en schuilkelders.

Wie de oorlog niet als getal maar als naam wil zien, kan dat zelf nakijken. Het register van de Commonwealth War Graves Commission is gratis te doorzoeken op naam, eenheid en begraafplaats. Een van de bekendste begraafplaatsen ligt net over de grens: Tyne Cot bij Passendale in België. Meer geschiedenis van Europa en de wereld vind je in onze artikelen over de wereld.

Veelgestelde vragen over de Eerste Wereldoorlog