Hoe ontstaan vulkanen, en heeft Nederland er ook een?

Wereldwijd gelden zo’n 1.200 tot 1.500 vulkanen als actief, afhankelijk van wie er telt. Twee daarvan zijn Nederlands: Mount Scenery op Saba en The Quill op Sint Eustatius. Dat meldt het KNMI, het Nederlandse instituut voor weer, klimaat en aardbevingen, dat beide vulkanen met meetapparatuur bewaakt. In Europa liggen de dichtstbijzijnde jonge vulkanen in de Duitse Eifel, op ruim 90 kilometer van Vaals. Meer over de aarde, het heelal en de natuur lees je in het kennisgebied Wereld.

Waar het magma vandaan komt

Magma komt uit de mantel, de dikke laag heet gesteente onder de dunne aardkorst. Hoe die lagen op elkaar liggen, staat in ons artikel over de opbouw van de aarde. Het gesteente in de mantel is heet, maar meestal vast. Het smelt pas als de druk afneemt, als er water bij komt of als het van onderen extra wordt verwarmd.

Gesmolten gesteente heet magma. Magma is lichter dan het vaste gesteente eromheen en stijgt daardoor langzaam op, zoals een druppel olie in water. Onderweg verzamelt het zich in holtes en scheuren in de korst. Breekt het door naar de oppervlakte, dan heet het lava en is er een uitbarsting.

Drie plekken waar magma omhoogkomt

De aardkorst bestaat uit grote platen die elk jaar een paar centimeter bewegen. Waar twee platen uit elkaar schuiven, ontstaat een naad waarin magma opstijgt. De meeste van die naden liggen op de bodem van de oceaan. IJsland ligt bovenop zo’n naad, midden in de Atlantische Oceaan.

Waar platen botsen, gebeurt iets anders. De ene plaat duikt onder de andere en neemt zeewater mee de diepte in. Dat water laat het gesteente erboven smelten. Zo ontstaan lange rijen vulkanen, zoals de boog van eilanden in de Caraïbische Zee waar Saba en Sint Eustatius bij horen. Dezelfde botsingen verklaren ook hoe gebergten ontstaan.

De derde plek ligt midden op een plaat, ver van een rand. Daar stijgt heet gesteente op uit de diepe mantel. Hawaï is het bekendste voorbeeld. Ook de Eifel ligt niet op een plaatrand.

Een vulkaan van binnen bekeken

Een vulkaan bestaat uit drie delen: een magmakamer diep onder de grond, een kanaal naar boven en een krater. Denk aan een doorgesneden taart. Onderin, kilometers diep, ligt de magmakamer. Dat is een gebied in de korst waar magma zich ophoopt voordat het verder omhoog kan. Vanuit die kamer loopt een kanaal naar boven, de kraterpijp. Bovenaan zit de krater, de opening waar het magma naar buiten komt. Soms vindt het magma een zijweg, en dan ontstaat er een kleinere krater op de helling.

Zo’n magmakamer is geen grote ondergrondse vijver. Bij de Laacher See in de Eifel reikt het gebied dat de grote uitbarsting van 13.000 jaar geleden voedde tot ongeveer 10 kilometer diep. Het loopt bovendien schuin weg in plaats van recht naar beneden. Dat bleek in december 2025 uit metingen van het GFZ, het Duitse onderzoekscentrum voor aardwetenschappen in Potsdam.

Waarom de ene vulkaan steil is en de andere plat

Hoe een vulkaan eruitziet, hangt af van het magma. Dun en heet magma stroomt ver weg voordat het stolt. Zo groeit een brede, platte berg: een schildvulkaan. De meeste uitbarstingen op Hawaï zijn van dat rustige soort, met lava en weinig as.

Dik, taai magma houdt gas vast. Dat gas ontsnapt met een klap, en de vulkaan groeit laag voor laag uit as en lava. Dat is een stratovulkaan, een steile kegel. Mount Scenery op Saba is er een, volgens de vulkaandatabase van het Smithsonian.

Een derde vorm ken je misschien van een vakantie in de Eifel. Een maar is een ronde krater die ontstaat als opstijgend magma op grondwater stuit en de grond wegblaast. Vaak ligt er nu een meertje in, zoals in het Pulvermaar.

Hoeveel vulkanen actief zijn

Het getal dat je het vaakst leest, is 1.500. Dat is een ruwe schatting. Het Smithsonian Institution, het Amerikaanse museum- en onderzoeksinstituut dat de wereldwijde vulkaandatabase bijhoudt, telt 1.214 vulkanen met een uitbarsting in de laatste ongeveer 12.000 jaar. Die periode heet het holoceen. Het Smithsonian spreekt liever van holocene vulkanen dan van actieve vulkanen. Een vulkaan kan namelijk duizenden jaren stil liggen en dan toch weer uitbarsten. Wie alleen telt wat mensen zich herinneren, mist er dus veel.

In de tabel hieronder zie je hoe het aantal verandert met wat je precies telt.

Waarom de tellingen verschillen

Het verschil tussen minstens 20 en 40 tot 50 laat zien hoe rekbaar het woord actief is. Wanneer een uitbarsting begint en wanneer ze ophoudt, is een keuze van wie telt. Op sommige pagina’s lees je 50 tot 70 per jaar. Dat getal gaat over het aantal vulkanen dat in een jaar actief is, niet over nieuwe uitbarstingen. Van 2000 tot en met 2025 begonnen er gemiddeld 36 nieuwe uitbarstingen per jaar. Omdat veel uitbarstingen jaren doorlopen, waren er per jaar gemiddeld 72 vulkanen actief.

Het Smithsonian is er zelf eerlijk over. Een precieze telling van de vulkanen op aarde bestaat niet, schrijft het instituut. Wel zijn er op het land alleen al minstens 1.000 plekken met magma onder de grond die in de toekomst waarschijnlijk uitbarsten. Vraag bij elk getal over vulkanen dus eerst wat er is geteld.

De vier vulkanen van Nederland

Op Nederlands grondgebied zijn vier vulkanen bekend. Dat schreef de Geologische Dienst Nederland in 2020. Dat is het onderdeel van TNO, het Nederlandse instituut voor toegepast onderzoek, dat de ondergrond van ons land in kaart brengt.

Twee van de vier zijn dood en diep begraven. De Zuidwalvulkaan ligt onder de Waddenzee en werd ruim 50 jaar geleden aangeboord. De tweede vonden geologen van de dienst in 2020 bij toeval in bestaande meetgegevens. Ze noemden hem Mulciber, naar de Romeinse god van het vuur. Hij ligt 3 kilometer diep onder de Noordzee, zo’n 100 kilometer ten noordwesten van Texel.

De andere twee zijn actief: Mount Scenery op Saba en The Quill op Sint Eustatius, in Caribisch Nederland. Het KNMI heeft op de eilanden seismometers en andere sensoren staan. Een seismometer meet trillingen in de grond. Beweegt er magma, dan geeft dat vaak kleine aardbevingen. De kans dat de vulkanen binnenkort uitbarsten is klein, schrijft het KNMI. Maar als het gebeurt, kunnen de gevolgen rampzalig zijn.

Saba barstte uit toen de Gouden Eeuw nog liep

Van Mount Scenery weten we vrij precies wanneer hij het laatst actief was. Volgens het Smithsonian barstte de vulkaan voor het laatst uit rond 1640, of kort daarvoor. Onder het dorp The Bottom liggen lagen van die uitbarsting met Europees aardewerk erin. De top van de vulkaan ligt op 887 meter boven zee. Het eiland zelf is maar 5 kilometer breed en is de bovenkant van een veel grotere vulkaan die 1.500 meter boven de zeebodem uitsteekt.

Wie zegt dat Nederland geen actieve vulkanen heeft, bedoelt dus alleen het Europese deel. En ook vanaf daar ligt er op een paar uur rijden een vulkaangebied dat het Smithsonian nog tot de jonge vulkanen rekent: de Eifel.

De dichtstbijzijnde vulkaan ligt in de Eifel

De dichtstbijzijnde jonge vulkanen liggen in de Eifel, een heuvelgebied in Duitsland ten zuiden van Aken, op ruim 90 kilometer van Vaals. Onder de Eifel sluimeren honderden vulkanen, schrijft het GFZ. Het Smithsonian telt alleen al in de Westeifel 240 kegels, maren en kleine vulkanen, op een gebied van ongeveer 600 vierkante kilometer. De jongste uitbarstingen daar, bij het Ulmener Maar en het Pulvermaar, zijn ruim 10.000 jaar oud. Daarmee valt de Westeifel binnen de ruime definitie van het Smithsonian. Met de grens van 10.000 jaar die het KNMI gebruikt, valt hij er net buiten.

De bekendste uitbarsting is ouder. Zo’n 13.000 jaar geleden ontplofte de vulkaan waar nu de Laacher See ligt, een meer in de Oosteifel. De hoofdfase duurde een paar dagen en was zeer explosief, schrijft het GFZ. Bij het plaatsje Mendig liggen nog dikke lagen as van die uitbarsting.

Wat het onderzoek van 2025 laat zien

Van september 2022 tot augustus 2023 zette het GFZ met universiteiten en aardbevingsdiensten uit Duitsland en Luxemburg ruim 500 meetstations neer in de Eifel. Het was het grootste vulkaanonderzoek met trillingsmeters dat ooit in Duitsland is gedaan. In één jaar vonden de onderzoekers meer dan 1.000 kleine aardbevingen. De meeste lagen in een smalle zone tussen de Laacher See en Ochtendung, een dorp ten zuidoosten van het meer. Sterke weerkaatsingen van trillingen wijzen erop dat zich onder het Neuwieder Becken, het laagland ten oosten van de Laacher See, vloeistof heeft verzameld. Of dat magma is of heet water en gas uit magma, weten ze nog niet.

Wat betekent dat voor jou? Niemand kan zeggen of en wanneer de Eifel weer uitbarst. De Eifel is niet dood, maar het onderzoek gaat over processen die duizenden jaren duren. Een kans in procenten geven de onderzoekers niet.

Hoe ver weg de vulkanen liggen

Hoe ver dat is, hebben we zelf uitgerekend. In de tabel hieronder staat de afstand hemelsbreed vanaf de grens bij Vaals en vanaf Utrecht, het midden van het land. De rand van de Westeifel bij Ormont ligt het dichtst bij, maar de vulkanen daar zijn ouder. De jonge uitbarstingen van de laatste 12.000 jaar lagen bij het Ulmener Maar en het Pulvermaar.

Voor een vulkaan hoef je dus niet ver te reizen. Het Pulvermaar ligt voor wie in Zuid-Limburg woont dichterbij dan Amsterdam.

Wat Nederland merkt van een uitbarsting

Nederland merkt een uitbarsting vooral in de lucht: as legt het vliegverkeer stil. Dat gebeurde in april 2010. Op woensdag 14 april blies de Eyjafjallajökull op IJsland een aswolk de lucht in. Die wolk dreef naar het zuiden en oosten, en het ene Europese land na het andere sloot zijn luchtruim. Op donderdag 15 april rond het middaguur begon ook Nederland te sluiten. Dat staat in de tijdlijn van Eurocontrol, de Europese organisatie die het luchtverkeer tussen de landen coördineert.

Op zondag 18 april vertrokken of landden er in Nederland nog 18 vluchten. Normaal waren het er op die dag ruim 1.250 geweest. Over de acht dagen van 15 tot en met 22 april gingen van en naar Nederland naar schatting 7.205 vluchten niet door. Dat is bijna twee op de drie. Op Schiphol vielen op 18 april vrijwel alle verwachte vluchten uit. In heel Europa ging het om 104.000 vluchten en ongeveer 10 miljoen reizigers die niet konden vertrekken.

Misschien stond je zelf met een koffer bij een vertrekbord vol geannuleerde vluchten, of zat je dagen vast op je vakantieadres. Daar zit de les van 2010. Een vulkaan op 2.000 kilometer afstand raakt Nederland niet met lava, maar met as op de hoogte waar vliegtuigen vliegen. Vulkanische as bestaat uit piepkleine stukjes steen en glas, en die kunnen een straalmotor beschadigen.

Hoe groot een uitbarsting is

De grootte van een uitbarsting meet je met de VEI, een schaal van 0 tot 8 die vooral kijkt naar de hoeveelheid as. Onderzoekers gebruiken die index voor de explosieve kracht sinds 1982. Voor aardbevingen bestaat een magnitudeschaal, bij de meeste mensen bekend als de schaal van Richter. De 8 is de grootste uitbarsting die we kennen; de schaal is naar boven open. Elke stap op de schaal staat voor ongeveer tien keer zoveel as, schrijft de U.S. Geological Survey, de Amerikaanse overheidsdienst voor aardwetenschappen. Alleen tussen de laagste treden is het verschil groter.

In de tabel hieronder zie je wat de treden betekenen, met een voorbeeld bij elk.

Hoeveel as dat is

Een kubieke kilometer is een blok van een kilometer lang, een kilometer breed en een kilometer hoog. Daar passen ongeveer 400.000 wedstrijdbaden in van 50 meter lang en 2 meter diep. La Soufrière ligt overigens in dezelfde boog van vulkaaneilanden als Saba. Een uitbarsting van 8 op de schaal heeft nog nooit iemand zien gebeuren.

Toch zegt de schaal niet alles over de schade. Een uitbarsting kan laag op de schaal staan en toch veel ellende geven. Dat gebeurt als de wind de as naar drukke gebieden blaast, of als er veel mensen dicht bij de vulkaan wonen.

Waar de echte dreiging zit

Ons oordeel: voor Europees Nederland is as in de lucht de vulkaandreiging die je het eerst merkt. De Eifel slaapt al ruim 10.000 jaar, en de metingen gaan over processen van duizenden jaren. Een uitbarsting op IJsland raakt vooral je vakantie of je zakenreis, zoals in 2010.

Voor Caribisch Nederland ligt dat anders. Daar wonen mensen op de hellingen van twee actieve vulkanen, en een uitbarsting op Saba of Sint Eustatius zou de eilanden zelf treffen. Daarom is de bewaking door het KNMI geen luxe maar noodzaak. Reis je naar een gebied met een actieve vulkaan, volg dan de meldingen van de instantie ter plaatse. Op IJsland is dat het meteorologisch instituut van het land.

Veelgestelde vragen over vulkanen