Rembrandt van Rijn, van De Nachtwacht tot faillissement

Rembrandt was niet arm, maar hij gaf meer uit dan hij had. In 1639 kocht hij een huis aan de Jodenbreestraat in Amsterdam voor 13.000 gulden, schrijft Museum Het Rembrandthuis, het museum in dat huis. Voor De Nachtwacht, klaar in 1642, kreeg hij ongeveer 1.600 gulden. Dat blijkt uit een verklaring die in het Stadsarchief Amsterdam ligt, het archief van de stad. Het huis kostte dus ruim acht keer zo veel als zijn beroemdste schilderij opbracht. In 1656 kon hij zijn schuldeisers niet meer betalen en moest hij al zijn spullen afstaan. Meer over kunst en geschiedenis vind je in het kennisgebied Wereld.

Van Leiden naar Amsterdam

Rembrandt werd op 15 juli 1606 in Leiden geboren, schrijft Museum De Lakenhal, het museum van de stad Leiden. Hij was de zoon van een molenaar. Zijn familie was niet arm, zegt Bob Wessels, oud-hoogleraar privaatrecht aan de Universiteit Leiden, die Rembrandts rechtszaken uitzocht. Zijn grootmoeder bezat enkele molens.

In 1620 schreef Rembrandt zich in bij de Universiteit Leiden. Of hij er ook colleges volgde, weet niemand. Wel ging hij drie jaar in de leer bij de Leidse schilder Jacob van Swanenburg. In 1625 volgde nog een half jaar bij Pieter Lastman in Amsterdam, schrijft het Rembrandthuis. Daarna begon hij in Leiden een eigen werkplaats, waar al snel ook leerlingen werkten.

Rond 1631 verhuisde hij naar Amsterdam, toen hij ongeveer 25 was. De stad groeide hard en veel mensen verdienden er goed aan de handel over zee. Dat was de tijd die we nu de Gouden Eeuw noemen. Zijn doorbraak kwam in 1632 met De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp. Het schilderij toont een groep chirurgijns rond het lichaam van een terechtgestelde man. Chirurgijns waren de artsen van toen die opereerden en wonden verzorgden. Rembrandt was 26 toen hij het schilderde.

Zijn leven in jaartallen

In de tabel hieronder staan de belangrijkste momenten uit zijn leven, van zijn geboorte tot zijn begrafenis.

De vrouwen in het leven van Rembrandt

Rembrandt was één keer getrouwd, met Saskia van Uylenburgh, in 1634. Ze kregen vier kinderen. Drie stierven kort na de geboorte. Alleen Titus, geboren in 1641, werd volwassen. Saskia zelf overleed in 1642, nog geen dertig jaar oud.

Na haar dood kreeg Rembrandt een relatie met Geertje Dircx, een dienstmeid in zijn huis. Die liep slecht af. In 1649 eiste Geertje dat hij met haar trouwde, omdat hij dat beloofd zou hebben. Rembrandt ontkende alles. Hij had haar al 160 gulden per jaar aangeboden. De commissarissen van huwelijkse zaken, de stadsbestuurders die over huwelijken gingen, maakten daar 200 gulden van, schrijft het Stadsarchief. Daarna liet Rembrandt via haar broer een buurvrouw omkopen om praatjes over Geertje te verzamelen. Die praatjes waren zo slecht voor haar dat de burgemeesters haar lieten opsluiten in het Spinhuis in Gouda. Dat was een tuchthuis, een soort gevangenis voor vrouwen. Pas na vijf jaar kwam ze vrij.

Zijn volgende partner was Hendrickje Stoffels. Zij woonde met hem samen zonder dat ze getrouwd waren. In 1654 was ze zwanger, en de kerkenraad beschuldigde haar van hoererij, zoals de kerk seks buiten het huwelijk noemde. Een kerkenraad is het bestuur van de kerk. Hendrickje mocht niet meer aan het avondmaal meedoen, de viering met brood en wijn in de kerk. Ze kreeg een dochter, Cornelia, en bleef bij Rembrandt tot ze in 1663 overleed.

Zijn kinderen en kleinkind

Titus trouwde in februari 1668 met Magdalena van Loo. In september stierf hij aan de pest, 26 jaar oud. Zijn dochter Titia werd in maart 1669 geboren, een half jaar na zijn dood. Zij en Cornelia erfden wat Rembrandt naliet.

De Nachtwacht speelt overdag

De naam De Nachtwacht is een vergissing. Het schilderij speelt zich af bij daglicht, schrijft het Rijksmuseum, het nationale museum van Nederland. De bijnaam kwam pas aan het einde van de achttiende eeuw in gebruik, meer dan honderd jaar nadat Rembrandt het in 1642 had geschilderd. Wel is het doek in de loop van de eeuwen doffer geworden. Dat komt door de vernis. Vernis is een doorzichtige laag die de verf beschermt, maar na verloop van tijd geel en dof wordt.

De echte titel is veel langer. Het museum noemt het Officieren en andere schutters van wijk II in Amsterdam onder leiding van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburch. Schutters waren gewone burgers met wapens, die samen de stad bewaakten. Rembrandt maakte het schilderij voor de Kloveniersdoelen, het gebouw waar deze schutters vergaderden. Hij was de eerste die de figuren op zo’n groepsportret in actie liet zien: de kapitein geeft het bevel om te gaan marcheren.

Wat Rembrandt ervoor kreeg

Iedere schutter betaalde zelf voor zijn plek op het doek. Dat staat in een verklaring uit 1659 van lakenkoopman Jan Pietersz Bronchorst, die zelf op het schilderij staat. Hoe beter je plek, hoe meer je betaalde. Gemiddeld was het zo’n 100 gulden per persoon. Voor 16 betalende schutters kreeg Rembrandt dus ongeveer 1.600 gulden, schrijft het Stadsarchief. De tamboer met de grote trommel betaalde niet, maar kreeg toch een opvallende plek, schrijft het Rijksmuseum.

Operatie Nachtwacht

Sinds 2019 onderzoekt en restaureert het Rijksmuseum het schilderij voor de ogen van bezoekers, in een glazen ruimte. Het project heet Operatie Nachtwacht. In 2022 kreeg het doek een nieuw aluminium frame met veren, in plaats van het houten frame uit 1975. Eind 2024 begonnen de restauratoren de oude vernis weg te halen. Delen van het schilderij zien er daardoor een tijd mat en dof uit, waarschuwt het museum.

Het doek heeft een lange geschiedenis van schade. Ooit zijn er stukken van afgesneden; het museum heeft die met kunstmatige intelligentie weer zichtbaar gemaakt. En in 1975 sneed een bezoeker het met een broodmes open. Van het oorspronkelijke doek is nog 363 bij 438 centimeter over. Zonder lijst weegt het 170 kilo.

Was Rembrandt rijk of arm?

Rembrandt was rijk, maar leefde boven zijn stand. Dat is ons oordeel na de akten in het Stadsarchief. Hij verdiende goed met portretten, etsen en leerlingen die lesgeld betaalden. Een ets is een prent die je afdrukt van een koperen plaat waarin de tekening is gekrast. Tegelijk bleef hij kunst en spullen kopen, en het huis was eigenlijk te duur voor hem.

Wessels vond ruim twintig rechtszaken en geschillen in zijn leven, over geld, levering en schulden. Hij noemt Rembrandt koppig en koopziek. Na 1650 kreeg Rembrandt steeds minder goed betaalde opdrachten, maar hij ging niet minder uitgeven.

Wat kostte wat in zijn leven

In de tabel zie je bedragen uit Rembrandts eigen leven, van een schilderij van Rubens tot zijn begrafenis. Zo kun je ze met elkaar vergelijken.

Leg je de bedragen naast elkaar, dan zie je waar het wrong. Aan kunst verdiende hij goed. Met het schilderij van Rubens maakte hij ruim 100 gulden winst. Voor één afdruk van zijn ets Christus predikend legden verzamelaars meer dan eens 100 gulden neer. Daarom heet die prent de Honderdguldenprent. Maar het huis bracht bij de verkoop in 1658 bijna 2.000 gulden minder op dan hij ervoor had betaald.

Waarom je gulden beter niet omrekent naar euro

Het is verleidelijk om 13.000 gulden om te rekenen naar euro’s van nu. Doe dat liever niet. Het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG), een onderzoeksinstituut van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), had daar een rekenhulp voor. Het instituut heeft die in 2024 opgeheven, omdat de uitkomst te ongenuanceerd was. Prijzen van toen en nu zijn niet zomaar te vergelijken. Vergelijk daarom liever bedragen uit dezelfde tijd, zoals in de tabel hierboven.

Hoe het misging met het huis

Rembrandt had beloofd het huis vóór november 1646 helemaal te betalen. Op 4 februari 1653 stuurde de verkoper, Christoffel Thijs, een rekening via de notaris. Er stond nog 7.000 gulden open, en sinds 1649 had Rembrandt geen rente meer betaald. Hij leende bij anderen om Thijs te betalen, en zo kreeg hij steeds meer schuldeisers. In datzelfde jaar leende hij ook 1.000 gulden van de familie Six, een rijke Amsterdamse familie en vrienden van hem.

In juli 1656 vroeg hij boedelafstand aan. Dat is een soort vrijwillig faillissement: je geeft al je bezit aan je schuldeisers, die het verkopen. Die verkoop regelde de Desolate Boedelkamer, de afdeling van de stad voor faillissementen. Op 25 en 26 juli liepen klerken van die kamer door het huis en schreven alles op. Opvallend: op die lijst staan geen ezels, penselen of verf. Gereedschap dat je nodig had voor je werk, mocht volgens de wet niet naar de schuldeisers.

Op 17 mei 1656, nog geen twee maanden eerder, had Rembrandt het huis op naam van Titus gezet, als het erfdeel van zijn moeder Saskia. Het Stadsarchief ziet dat als een poging om zijn bezit veilig te stellen. Wessels onderzocht het en concludeert dat Rembrandt daarmee zijn schuldeisers niet benadeelde. Het hielp in elk geval niet. In februari 1658 werd Cornelis Witsen, zijn belangrijkste schuldeiser, burgemeester van Amsterdam. Op zijn aandringen werd het huis toch verkocht.

Zijn laatste jaren

Na de verkoop woonde Rembrandt in een huurhuis aan de Rozengracht. Zijn schuldeisers waren nog niet tevreden. Daarom begonnen Hendrickje en Titus een bedrijf dat zijn werk verkocht, en kreeg Rembrandt op papier een soort salaris. Of dat in de praktijk werkte, is onduidelijk, zegt Wessels. Rembrandt overleed op 4 oktober 1669. Volgens zijn dienstmeisje leefde hij toen van het geld dat Cornelia van haar moeder had geërfd. Hij werd begraven in de Westerkerk, in een graf dat je niet kocht maar voor een aantal jaren huurde. Zo’n huurgraf kostte 15 gulden, de vaste prijs, en de begrafenis was sober.

Het duurste schilderij van Rembrandt

Van de verkopen met een openbare prijs is De Vaandeldrager de duurste die wij konden vinden. Het schilderij kostte 175 miljoen euro, waarvan het kabinet 150 miljoen betaalde. Op 18 januari 2022 stemde de Eerste Kamer daarmee in. Dat is het deel van het parlement dat als laatste over een wet of uitgave stemt. De Vaandeldrager is een schilderij uit 1636 en hoort nu bij de collectie van het Rijksmuseum. Volgens het kabinet waren er uit die periode van Rembrandts loopbaan geen andere werken in Nederland.

In 2015 kochten Nederland en Frankrijk samen de portretten van Marten Soolmans en Oopjen Coppit, een Amsterdams echtpaar dat Rembrandt in 1634 levensgroot schilderde. Elk land betaalde 80 miljoen euro, meldt het Rijksmuseum. De twee portretten hangen om de beurt in het Rijksmuseum en in het Louvre in Parijs.

Rembrandt zelf zag van zulke bedragen niets.

Waar je zijn werk in Nederland ziet

Je ziet het meeste van Rembrandt in het Rijksmuseum en het Rembrandthuis in Amsterdam, het Mauritshuis in Den Haag en Museum De Lakenhal in Leiden. Elk museum laat een eigen kant van zijn werk zien. In de tabel staat wat je waar vindt.

Bij die 25 in het Rijksmuseum horen ook schilderijen die de stad Amsterdam uitleent, zoals De Nachtwacht. Eén ervan, Simson en Delila, schrijft het museum Rembrandt alleen toe, omdat niet zeker is dat hij het zelf schilderde. Wat je in Amsterdam verder kunt doen, lees je in ons artikel over een weekend naar Amsterdam.

Hoeveel werken maakte Rembrandt?

Een exact aantal bestaat niet. Musea en kunsthistorici noemen verschillende aantallen, schrijft het Rembrandthuis, omdat werken in de loop van de eeuwen aan hem zijn toegeschreven of juist niet meer. Van zijn etsen is meer bekend. Rembrandt maakte er meer dan 300 verschillende, en drukte die in oplagen van tien tot enkele tientallen. Hij leidde ook veel schilders op. Van ongeveer 35 leerlingen kennen we de namen.

Waar begin je?

Wil je Rembrandt echt leren kennen, begin dan in het Rembrandthuis en niet bij De Nachtwacht. In het huis sta je in het atelier met vier ramen op het noorden, waar hij zijn beste jaren had. En je ziet de lijst van 1656 die dat leven beëindigde. Dankzij diezelfde lijst kon het museum het huis later kamer voor kamer terugbouwen. Loop daarna naar het Rijksmuseum. Wie weet dat die enorme Nachtwacht nog geen achtste van het huis opbracht, kijkt er anders naar. Rembrandt staat met Van Gogh en Vermeer in ons overzicht van de bekendste kunstenaars.

Veelgestelde vragen over Rembrandt