Tijdzones en waarom Nederland op de verkeerde klok staat

Vrijwel altijd zijn er op aarde 37 verschillende kloktijden in gebruik, en over het hele jaar 39. Dat hebben wij geteld in de tijdzonedatabank van IANA, de organisatie die ook de basisadressen van internet beheert. Met die lijst rekent vrijwel elke telefoon en computer de wereldtijd om naar de tijd waar je bent. Nederland gebruikt de Midden-Europese Tijd. Die klok is afgestemd op de zon op een plek bijna 700 kilometer verder naar het oosten. Daardoor staat de zon in Nederland pas ruim na 12 uur het hoogst, en met zomertijd nog een uur later. Meer over de aarde en de wereldkaart staat in het kennisgebied Wereld.

Hoeveel tijdzones er echt zijn

Er zijn meer tijdzones dan de 24 die je vaak leest. Dat getal is de theorie. De aarde draait in 24 uur één keer rond. Deel je haar op in 24 gelijke stukken, dan scheelt elk stuk precies een uur. Maar in werkelijkheid kiest elk land zelf zijn klok, en dan kom je op meer uit.

De wereldtijd heet UTC. Dat is de tijd waar alle klokken ter wereld van zijn afgeleid. Elke tijdzone loopt een vast aantal uren voor of achter op UTC. Wij telden welke kloktijden bewoonde gebieden gebruiken, in de versie van de tijdzonedatabank van 11 september 2026. Midden in de Nederlandse winter zijn dat er 37, midden in de zomer ook, maar niet precies dezelfde. Samen zijn het er dus 39. Ze lopen van 11 uur achter op UTC tot 14 uur voor.

Tijdzones van een half uur of drie kwartier

Dertien van die 39 kloktijden wijken een half uur of drie kwartier af van een heel uur. In de tabel hieronder zie je welke plekken dat zijn, en of ze ook nog zomertijd hebben.

Drie datums tegelijk

Omdat de klokken op aarde 25 uur uit elkaar liggen, zijn er elke dag een uur lang drie datums tegelijk. Tussen 10.00 en 11.00 uur UTC is het op Kiritimati al na middernacht. Dat is een eiland van Kiribati in de Grote Oceaan, 14 uur voor op UTC. Op Amerikaans-Samoa, 11 uur achter, is het dan nog de vorige avond. Tussen die twee ligt de datumgrens. Wie die lijn oversteekt, slaat een dag over of krijgt er een dubbel. In Nederland valt dat uur in de winter tussen 11 en 12 uur ’s ochtends.

Waar de tijdzones vandaan komen

Tot ver in de negentiende eeuw had elke stad haar eigen tijd. Het was 12 uur als de zon in het zuiden stond, en dat is in Enschede eerder dan in Vlissingen. Toen de trein en de telegraaf kwamen, werd dat onhandig. Daarom moesten vanaf 1866 alle Nederlandse stations de tijd van Amsterdam aanhouden. Dat schrijft Rob van Gent van de Universiteit Utrecht. Hij heeft de geschiedenis van de wettelijke tijd in Nederland uitgezocht.

In oktober 1884 kwamen 25 landen in Washington bij elkaar om één nulmeridiaan te kiezen. Een meridiaan is een denkbeeldige lijn van de Noordpool naar de Zuidpool. Vanaf de nulmeridiaan tel je hoeveel graden een plek naar het oosten of westen ligt. Nederland stemde met 21 andere landen voor de lijn door de sterrenwacht van Greenwich bij Londen. Alleen San Domingo, nu de Dominicaanse Republiek, stemde tegen. Brazilië en Frankrijk onthielden zich van stemming.

Vaak lees je dat die conferentie de wereld in 24 tijdzones verdeelde. Dat klopt niet. In Washington is wel over tijdzones gesproken, maar er is niets over besloten. In de slotakte, het document met de afspraken van 22 oktober 1884, staan zeven besluiten. Geen daarvan gaat over tijdzones. Het vierde besluit zegt zelfs dat een gezamenlijke wereldtijd de plaatselijke tijd niet in de weg mag zitten. Elk land bleef dus vrij om zijn eigen klok te kiezen, en dat is nog steeds zo.

Wat UTC en GMT zijn

UTC staat voor Coordinated Universal Time. Het Internationaal Bureau voor Maten en Gewichten (BIPM) maakt die tijd. Dat is de organisatie bij Parijs waar landen samen afspreken hoe lang een meter, een kilo en een seconde zijn. UTC loopt even snel als de internationale atoomtijd, de tijd van de atoomklokken. Dat staat in een besluit uit 2022 van de Algemene Conferentie voor Maten en Gewichten. Daarin vergaderen de lidstaten van het BIPM.

GMT, Greenwich Mean Time, is de oudere tijd van de sterrenwacht van Greenwich. Die volgt de zon boven Greenwich. In het dagelijks leven scheelt het echter niets. In de winter wijzen de klokken in Londen en Lissabon allebei UTC aan.

Het verschil zit in de seconden. De aarde draait niet helemaal gelijkmatig rond, en een atoomklok wel. Daarom kreeg UTC sinds 1972 af en toe een schrikkelseconde. Met zo’n extra seconde blijft de klok gelijk lopen met de draai van de aarde. Dat gebeurde 27 keer, voor het laatst in de nacht van 31 december 2016 op 1 januari 2017. Zo staat het in de lijst met schrikkelseconden die IANA bij de tijdzonedatabank levert. In 2022 besloten de lidstaten van het BIPM dat de toegestane afwijking tussen klok en aarde uiterlijk in 2035 groter wordt. De nieuwe grens moet zo ruim zijn dat UTC daarna minstens honderd jaar zonder sprongen kan.

Waarom Nederland op de verkeerde klok staat

Nederland staat op de Midden-Europese Tijd omdat de Duitse bezetter die in 1940 invoerde, en Nederland hem daarna zelf hield. Maar die klok hoort bij de meridiaan van 15 graden oosterlengte. Oosterlengte is het aantal graden dat een plek ten oosten van Greenwich ligt. Amsterdam ligt op bijna 5 graden, en dus veel dichter bij Greenwich dan bij de lijn van de Midden-Europese Tijd. Van Gent noemt Greenwichtijd daarom de meest logische keuze voor Nederland, als je naar de ligging kijkt. Hoe we toch op de Duitse klok kwamen, ging in drie stappen.

Spoortijd en Amsterdamse tijd

Vanaf 1 mei 1892 moesten de spoorwegen en de telegraaf de tijd van Greenwich aanhouden. Een plan om die tijd in heel Nederland in te voeren, werd nooit wet. Grote gemeenten als Amsterdam, Rotterdam en Utrecht wilden liever de tijd van Duitsland. Buiten het spoor bleef de Amsterdamse tijd in gebruik, en zo leefde het land jarenlang met meerdere tijden naast elkaar.

Een reiziger beschreef in 1907 in een vakblad voor horlogemakers hoe dat in Venlo uitpakte. Het station liep op spoortijd, de torenklok op Venlose tijd en de tram naar Tegelen op Duitse tijd. Op het station was het 11.50 uur. De torenklok wees toen 12.15 uur aan. Tegelijk vertrok de tram van 12.50 uur al.

Pas een wet van 23 juli 1908 maakte daar een einde aan. Vanaf 1 mei 1909 gold in heel Nederland de middelbare zonnetijd van Amsterdam. Middelbare zonnetijd is de tijd van de zon op één plek, gemiddeld over het jaar. Deze Amsterdamse tijd liep 19 minuten en 32 seconden voor op Greenwich. Later, vanaf 1 juli 1937, werd dat precies 20 minuten.

In mei 1940 een uur en veertig minuten vooruit

Vlak na de overgave van Nederland moest de klok op bevel van de Duitse bezetter 1 uur en 40 minuten vooruit. Dat gebeurde in de nacht naar 16 mei 1940. Nederland kreeg in één keer de Midden-Europese Tijd en de Duitse zomertijd. Zo ging het land van 20 minuten voor op Greenwich naar 2 uur voor. Die zomertijd liep door tot 2 november 1942, bijna tweeënhalf jaar zonder onderbreking.

In september 1944 zetten bevrijde plaatsen in het zuiden de klok een uur terug, naar de tijd van Londen. Maastricht deed dat bijvoorbeeld op 19 september om 3 uur ’s nachts. Zo had Nederland een paar weken twee tijden: een in het bevrijde zuiden en een in het bezette noorden. Op 2 oktober 1944 zette ook het bezette noorden de klok een uur terug, en liepen alle klokken weer gelijk.

Eerst tijdelijk en in 1958 voorgoed

Na de bevrijding ging de klok niet terug naar de Amsterdamse tijd. Een wet van 30 augustus 1946 bepaalde dat Nederland de Midden-Europese Tijd voorlopig hield. Als reden noemde de wet de buitengewone omstandigheden, schrijft Van Gent. Een wet van 16 juli 1958 maakte het definitief en schafte de wet van 1908 over de Amsterdamse tijd af. Het eerste artikel van die wet zegt: “De wettelijke tijd in Nederland is de Midden-Europese tijd.”

Wie zegt dat de Duitsers ons hun klok hebben gegeven, heeft dus maar half gelijk. De bezetter voerde hem in, maar dat we hem nog hebben, is een Nederlandse keuze.

Wat de verkeerde klok met de zon doet

In Amsterdam staat de zon gemiddeld pas om 12.40 uur het hoogst, en met zomertijd om 13.40 uur. Dat hoogste punt heet de zonnemiddag. Met een klok die precies bij de ligging past, valt de zonnemiddag rond 12 uur. De aarde draait in 24 uur een hele slag, dus 1 graad in 4 minuten. Amsterdam ligt ruim 10 graden ten westen van de lijn waar de Midden-Europese Tijd bij hoort.

Op dezelfde manier rekenden wij de zonnemiddag uit voor acht Europese hoofdsteden. De ligging van elke stad komt uit de tijdzonedatabank. In de tabel hieronder zie je per stad welke klok ze gebruikt. Ook zie je hoe laat de zon daar gemiddeld het hoogst staat, in de winter en in de zomer.

Amsterdam staat dus 40 minuten naast de zon, en in de zomer 1 uur en 40 minuten. Dat is precies de sprong van mei 1940. Madrid staat er nog verder naast, terwijl Berlijn bijna precies goed zit. Lissabon zit ongeveer even ver van de zon als Amsterdam, maar met een klok die een uur eerder staat. In de loop van het jaar schuift de zonnemiddag wat heen en weer; de tabel geeft het gemiddelde.

Wat je daarvan merkt

Het blijft daardoor ’s avonds lang licht, maar ’s ochtends is het lang donker. Met Greenwichtijd zou de zon hier op de klok het hele jaar 1 uur eerder opkomen en ondergaan dan nu. Dat geldt als Nederland de zomertijd houdt, zoals Engeland. Ook binnen Nederland scheelt het. Hoe laat de zon in Groningen, Enschede of Vlissingen opkomt, lees je in ons artikel over de kortste dag van het jaar.

Het tijdsverschil met Caribisch Nederland en verre bestemmingen

Met Caribisch Nederland scheelt het 5 uur in onze winter en 6 uur in onze zomer. Caribisch Nederland bestaat uit Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Daar loopt de klok het hele jaar 4 uur achter op UTC, net als op Aruba en Curaçao. Zo gaat het met veel bestemmingen: het tijdsverschil is niet het hele jaar gelijk. Niet elk land gaat naar zomertijd, en wie het wel doet, doet dat niet altijd op dezelfde dag als Nederland.

In de tabel hieronder staat het tijdsverschil met Nederland voor acht bekende bestemmingen. Onze wintertijd loopt van 25 oktober 2026 tot 28 maart 2027.

Marokko en Canada in 2026

Marokko is de grootste verandering van dit jaar. Het land liep sinds 2018 het grootste deel van het jaar 1 uur voor op UTC. In juni 2026 besloot de Marokkaanse regering om terug te gaan naar UTC, meldt IANA. Volgens dat besluit ging de klok op 20 september 2026 om 2 uur ’s nachts een uur terug. Daar blijft hij het hele jaar. Bel je iemand in Marokko, dan is het daar in onze winter 1 uur vroeger en in onze zomer 2 uur.

Ook in Canada is iets veranderd. British Columbia, Alberta en de Northwest Territories houden sinds 2026 het hele jaar dezelfde klok, meldt IANA. In Vancouver is het daardoor deze winter 8 uur vroeger dan in Nederland, en niet meer 9. Hoe je lichaam reageert op een reis over zoveel tijdzones, lees je in ons artikel over de symptomen van een jetlag.

Moet Nederland over op Greenwichtijd?

Wie de klok eerlijk naar de zon wil zetten, kiest voor Greenwichtijd, de klok van Londen en Lissabon. Nederland mag dat zelf beslissen, want de wettelijke tijd staat in een Nederlandse wet. Toch gaat de Europese discussie over iets anders: of we het hele jaar zomertijd of het hele jaar wintertijd houden. Hoe het daarmee staat en wat slaaponderzoekers ervan vinden, lees je in ons artikel over de wintertijd.

Ons oordeel: wie in dat debat voor permanente zomertijd pleit, moet weten wat dat betekent. Nederland zou dan het hele jaar 1 uur en 40 minuten naast de zon staan. Zo was het ook van mei 1940 tot november 1942. Permanente wintertijd is ook geen terugkeer naar de tijd van de zon: we staan er dan nog 40 minuten naast. Het is wel het kleinste verschil dat in die discussie op tafel ligt.

Veelgestelde vragen over tijdzones