Wat is boeddhisme? De leer, vijf leefregels en stromingen

Wereldwijd rekenden in 2020 ongeveer 324 miljoen mensen zich tot het boeddhisme, 4,1 procent van de wereldbevolking. Dat telde het Pew Research Center, een Amerikaans onderzoeksinstituut zonder winstoogmerk dat religies over de hele wereld telt. Het boeddhisme was de enige grote religie die in tien jaar tijd kromp, met 19 miljoen mensen. Van alle boeddhisten woont 98 procent in Azië en Oceanië. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) telde boeddhisten in Nederland voor het laatst apart in 2019. Toen noemde ongeveer 0,4 procent van de mensen van 15 jaar en ouder zich boeddhist. De meesten komen volgens een schatting niet uit een meditatiegroep, maar uit een Chinese, Thaise of andere Aziatische gemeenschap. Meer over geloof en samenleving lees je in het kennisgebied Maatschappelijk.

Wie de Boeddha was

De Boeddha is Siddhartha Gautama, een man uit een rijke familie in het grensgebied van het huidige Nepal en Noord-India. Hij leefde ongeveer 2.500 jaar geleden. Boeddha is geen naam, maar een titel. Het betekent de ontwaakte: iemand die wakker is geworden en de werkelijkheid ziet zoals die is. Siddhartha was de eerste historische persoon die de titel droeg.

Zo legt de Boeddhistische Unie Nederland (BUN) het uit. De BUN is het samenwerkingsverband van boeddhistische groepen in Nederland. In 2020 waren er 48 bij aangesloten. Omdat er geen andere koepel is, ziet de overheid de BUN als aanspreekpunt voor boeddhisten.

Volgens de verhalen zag Siddhartha als jonge man een oude man, een zieke en een dode. Hij begreep dat ouderdom, ziekte en dood bij elk leven horen. Toen hij daarna een rondtrekkende monnik zag, liet hij zijn luxe leven achter.

Hij ging in de leer bij meditatieleraren en probeerde het daarna met ascese: zichzelf alles ontzeggen, tot pijn aan toe. Ook dat gaf hem geen antwoord. Uiteindelijk bereikte hij volgens de traditie de verlichting, onder een boom die de bodhiboom heet. In zijn eerste toespraak noemde hij zijn weg de middenweg. Die ligt tussen twee uitersten in: toegeven aan elk genot, en jezelf kwellen.

Wanneer de Boeddha leefde

Precies wanneer de Boeddha leefde, weet niemand. De Verenigde Naties noemen 623 voor Christus als zijn geboortejaar. De BUN schrijft in haar algemene uitleg dat hij in de zesde en vijfde eeuw voor Christus leefde. In haar uitleg over de oudste stroming noemt dezelfde BUN ongeveer 450 tot 370 voor Christus. Tussen het vroegste en het laatste geboortejaar zit dus ruim anderhalve eeuw. Over één ding zijn de bronnen het wel eens: hij werd ongeveer 80 jaar.

Vesak in mei

Voor miljoenen boeddhisten is Vesak de heiligste dag van het jaar. De Verenigde Naties noemen daarvoor de dag van volle maan in mei. Op die dag herdenken boeddhisten de geboorte, de verlichting en de dood van de Boeddha, die volgens de traditie alle drie op Vesak vielen. De Verenigde Naties erkennen de dag sinds 1999. Net als bij Divali, het lichtjesfeest van de hindoes, bepaalt de maan de datum, die dus elk jaar verschuift.

De leer in vier waarheden

De kern van de leer staat in de vier edele waarheden. Edel betekent hier zoveel als verheven. De Boeddha legde ze volgens de overlevering uit in zijn eerste toespraak, aan vijf monniken bij de Indiase stad Varanasi. Die toespraak staat in de Pali-canon. Dat is de verzameling teksten van het Theravada, de enige vroege stroming die nog bestaat. Pali is een oude taal uit India. De vier waarheden gaan zo:

• Er is lijden. Geboren worden, ouder worden, ziek worden en sterven, maar ook niet krijgen wat je wilt.
• Lijden heeft een oorzaak: het verlangen, het steeds iets anders of meer willen.
• Lijden kan ophouden, als dat verlangen uitdooft.
• Er is een weg die daarheen leidt: het edele achtvoudige pad.

Het Pali-woord voor lijden is dukkha. De BUN vertaalt het ook met onvrede of frictie, en dat past beter dan lijden alleen. Het gaat niet alleen over rampen, maar ook over de onrust van alledag. Denk aan de nacht waarin je wakker ligt van een ruzie die allang voorbij is.

Het achtvoudige pad

Het achtvoudige pad bestaat uit acht onderdelen. Volgens de BUN vormen ze samen drie soorten training: ethiek, concentratie en wijsheid. De acht onderdelen zijn juist inzicht, juiste intentie, juist spreken, juist handelen, juist levensonderhoud, juiste inspanning, juiste aandacht en juiste concentratie.

Het zevende onderdeel, juiste aandacht, heet in het Pali sati. Dat woord komt verderop terug, bij mindfulness.

Karma en wedergeboorte

Karma is geen straf van buitenaf. De BUN legt het uit als de bedoeling achter wat je denkt, zegt en doet: die bepaalt je toekomst. Het boeddhisme leert dat je na de dood opnieuw geboren wordt, in een kringloop die samsara heet. Het doel is uit die kringloop te stappen. Dat heet nirvana, letterlijk uitdoving. Volgens de BUN doven dan zelfzucht, afkeer en een verkeerd beeld van de werkelijkheid uit.

De vijf leefregels

Boeddhisten die niet in een klooster wonen, heten leken. De vijf leefregels zijn de basisregels voor elke leek die de leer in praktijk brengt. Vaak zegt iemand ze op na de korte formule waarmee hij of zij toevlucht neemt tot de Boeddha, zijn leer en de gemeenschap van boeddhisten. Zo staat het op Access to Insight, een gratis Engelstalige verzameling vertaalde boeddhistische teksten van het Barre Center for Buddhist Studies. Die toevlucht is volgens de traditie de stap waarmee je boeddhist wordt.

Elke regel eindigt in het Pali met dezelfde woorden: veramani sikkhapadam samadiyami. Dat betekent: ik neem de oefenregel op mij om me te onthouden. Vrij vertaald neem je je bij de vijf regels het volgende voor:

• Geen levende wezens doden.
• Niets nemen wat je niet gegeven is.
• Geen seksueel wangedrag plegen.
• Niet onwaar spreken.
• Geen drank of middelen gebruiken die je onachtzaam maken.

Het zijn dus voornemens die je zelf uitspreekt, en geen geboden van een god. De BUN noemt ze richtingwijzers en in wezen oefeningen in aandacht.

Acht regels op uposatha-dagen

Uposatha-dagen zijn vaste dagen die de stand van de maan volgen. Op die dagen en tijdens een periode van intensieve meditatie nemen leken acht regels op zich in plaats van vijf. Eén regel wordt strenger en er komen er drie bij. In de tabel zie je wat er verandert.

Voor monniken en nonnen zijn er veel meer regels. In het Theravada zijn het er 227 voor een monnik en 311 voor een volledig gewijde non, schrijft de BUN. Die volledige wijding voor vrouwen verdween in Sri Lanka waarschijnlijk rond de elfde eeuw. Sinds 1998 wordt ze daar weer gegeven, maar binnen de stroming is omstreden of die nieuwe wijding geldig is.

Religie of levensfilosofie

Het boeddhisme is allebei: een religie als je het woord ruim opvat, en voor veel mensen in het Westen vooral een manier van leven. Je leest vaak dat het geen religie is, maar een levensfilosofie. Dat is maar half waar. Er is inderdaad geen god die de wereld heeft geschapen. Volgens de BUN ontbreekt zo’n schepper in alle stromingen, en heeft het heelal in het boeddhisme geen begin en geen einde. De leer rust ook niet op een openbaring van een god, maar op wat een mens heeft ingezien. Het jodendom kent juist één God die de wereld schiep.

Toch schrijft de BUN zelf dat het boeddhisme meestal als een van de grote wereldreligies wordt gezien, als je het woord religie ruim opvat. In sommige stromingen krijgen verlichte wezens goddelijke eigenschappen. De school van het Zuivere Land richt zich volgens de BUN bijna zoals in een godsdienst met één god op Boeddha Amitabha, als grote verlosser. Het CBS telt boeddhisten mee bij de geloven, en de Verenigde Naties noemen het boeddhisme een van de oudste religies ter wereld.

Ons oordeel: het hangt af van wie je het vraagt. Voor een Thaise familie die in een tempel in Nederland de feestdagen viert, is het een geloof, met rituelen en een gemeenschap. Voor iemand die op zondagochtend in een Utrechtse zaal op een kussen mediteert, voelt het eerder als een manier van leven. Wie zegt dat het boeddhisme geen religie is, beschrijft vooral die tweede groep.

Drie grote stromingen

De drie grote stromingen zijn het Theravada, het Mahayana en het Vajrayana. Ze ontstonden doordat het boeddhisme zich vanuit India over het grootste deel van Azië verspreidde en onderweg veel overnam van elk land. Tussen de jaren 1000 en 1200 verdween het uit India zelf. Je komt ze in Nederland alle drie tegen. In de tabel zie je waar ze vandaan komen en wat voor hen centraal staat.

Een bodhisattva is iemand die naar verlichting streeft, niet voor zichzelf, maar voor het welzijn van alle levende wezens. Zen is de Japanse naam voor een Chinese school, en het woord betekent meditatie. Vipassana is inzichtsmeditatie: je kijkt met aandacht naar alles wat in je opkomt en weer verdwijnt. Het Vajrayana hoort volgens de BUN eigenlijk bij het Mahayana en komt oorspronkelijk uit India, niet uit Tibet. Een mantra is een woord of klank die je steeds herhaalt. Een bekend hulpmiddel bij meditatie is de mandala, een tekening rond een middelpunt.

Het westerse boeddhisme

De BUN ziet ook een vierde stroming ontstaan: het westerse boeddhisme. Die groeit sinds de jaren zestig van de vorige eeuw. Leraren proberen daarin de kern van de leer los te maken van de cultuur van het land van herkomst. Een voorbeeld is de beweging die sinds 1976 in Nederland actief is en nu Triratna heet.

De lachende dikke Boeddha is iemand anders

De vrolijke dikke Boeddha uit het tuincentrum is niet Siddhartha Gautama. Het is Budai, een Chinese monnik uit de tiende eeuw, dus ruim duizend jaar na de Boeddha. Het Metropolitan Museum of Art in New York heeft een beeld van hem in de collectie. Het museum beschrijft hem als een monnik die bekend was om zijn lachende gezicht en ronde buik.

Zijn naam komt van de stoffen zak die hij onder zijn arm draagt: budai is het Chinese woord voor die zak. Volgens het museum zien gelovigen hem als een verschijning van Maitreya, de Boeddha van de toekomst, die gewone mensen helpt. Wie zo’n beeld bij de voordeur zet, heeft dus een Chinese monnik in huis en niet de stichter van het boeddhisme.

Hoeveel boeddhisten er in Nederland zijn

Hoeveel boeddhisten er in Nederland zijn, hangt sterk af van wie er telt en hoe er wordt gevraagd. De laagste cijfers komen van het CBS: de 0,4 procent van 2019 uit het begin van dit artikel, en 0,3 procent een jaar eerder. Bij een andere vraagstelling kwam het CBS in 2019 op 0,8 procent. Het ging per vraag om ruim 2.600 ondervraagden, dus zulke kleine percentages schommelen sterk. Wel laat het zien dat de manier van vragen uitmaakt. In de nieuwste CBS-cijfers vallen boeddhisten onder ander geloof. Hoeveel Nederlanders nu nog gelovig zijn, lees je in ons artikel over alle grote geloven en hun aantallen.

De BUN rekent de 0,4 procent om naar ongeveer 55.000 volwassenen. Andere tellingen komen hoger uit. In 2012 kwam onderzoek van de Radboud Universiteit op minstens 97.500 boeddhisten. Dat onderzoek werd gedaan in opdracht van de boeddhistische geestelijke verzorging van het ministerie van Justitie.

Wie de boeddhisten in Nederland zijn

Je zou denken dat de meeste boeddhisten in Nederland mensen zijn die als volwassene met meditatie begonnen. De cijfers laten iets anders zien. De BUN schat dat ongeveer 39.500 van de 55.000 boeddhisten uit een Aziatische gemeenschap komen. Dat is ruim 7 op de 10. De schatting gaat uit van het aantal migranten per land en het deel boeddhisten in dat land, dus het is een schatting en geen telling. In de tabel zie je de verdeling.

Veel meer mensen voelen zich verwant

Veel meer Nederlanders halen inspiratie uit het boeddhisme dan er zich boeddhist noemen. God in Nederland is een onderzoek naar geloof dat om de zoveel jaar terugkomt. In de editie van 2006, die de BUN aanhaalt, voelde ruim 4 procent van de Nederlanders zich het meest verwant met het boeddhisme. Dat zijn ruim 500.000 mensen. In de editie van 2016 voelde ongeveer 1 procent een sterke verwantschap, zo’n 135.000 mensen. Die editie stelde de vraag anders, en volgens de BUN levert die manier van vragen lagere percentages op. Grof gerekend voelen zich dus 2,5 tot 9 keer zoveel Nederlanders verwant met het boeddhisme als er zich boeddhist noemen. De BUN verklaart dat verschil zo: veel mensen halen richting uit het boeddhisme, maar willen geen etiket.

Dat zie je ook aan het aantal groepen. De BUN telt ongeveer 60 boeddhistische organisaties met een vast programma, de Aziatische tempels niet meegerekend. Tel je alle kleine groepen mee die meditatie aanbieden, dan kom je op 300 tot 400. Op televisie maakt de publieke omroep KRO-NCRV sinds 1 januari 2016 boeddhistische programma’s, onder de naam De Boeddhistische Blik.

Boeddhisme en mindfulness

Mindfulness komt uit het boeddhisme. Het is de Engelse vertaling van sati, de juiste aandacht uit het achtvoudige pad. Het Radboudumc is het universitair medisch centrum in Nijmegen, met een eigen expertisecentrum voor mindfulness. Het schreef in 2022 dat de bekende trainingen volledig op de leer van de Boeddha zijn gebaseerd. Het gaat om de trainingen die Jon Kabat-Zinn en het drietal Segal, Williams en Teasdale ontwikkelden. Die bouwen op een toespraak van de Boeddha over aandacht voor je lichaam, je gevoel, je gedachten en je dagelijks leven.

Het verschil met een mindfulnesstraining

Toch is een mindfulnesstraining geen boeddhisme. Je neemt geen toevlucht en geen leefregels op je, en je hoeft niets te geloven over karma of wedergeboorte. Volgens de BUN kan iedereen de meditaties beoefenen, ook wie een ander geloof heeft. Mindfulness is dus één onderdeel van de acht, los van de rest.

Het werkt ook niet voor iedereen. Het Radboudumc noemt een overzicht van onderzoeken waarin ongeveer 8 procent van de mensen die mediteren nadelige effecten meldde. Of de meditatie die klachten veroorzaakte, is volgens het Radboudumc vaak niet vast te stellen. Het ziekenhuis deed ook eigen onderzoek bij mensen met een bipolaire stoornis, een aandoening waarbij de stemming sterk wisselt. Van hen meldde 38 procent tijdens een training van acht weken een nadelig effect, zoals meer angst of somberheid.

Wil je het boeddhisme zelf leren kennen, loop dan eens binnen bij een tempel of centrum in de buurt. Op de website van de BUN staat een kaart met tempels, kloosters en groepen. In een tempel zie je een gemeenschap die haar geloof viert, in een meditatiegroep vooral mensen die samen stil zitten. Pas als je allebei hebt gezien, begrijp je waarom de vraag naar religie of filosofie geen eenvoudig antwoord heeft.

Veelgestelde vragen over het boeddhisme