Het Nederlands rechtsstelsel: zo is de rechtspraak geregeld

Zes instanties spreken in Nederland recht: de rechtbank, het gerechtshof, de Hoge Raad, de Centrale Raad van Beroep, het College van Beroep voor het bedrijfsleven en de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. Samen namen zij in 2025 bijna 1,5 miljoen beslissingen. Dat meldt de Raad voor de rechtspraak, het bestuur van de rechtbanken en gerechtshoven, in zijn jaarverslag van 23 april 2026. Welke van de zes jouw zaak behandelt, hangt af van het onderwerp en van de vraag of je voor het eerst naar de rechter gaat of in hoger beroep.

In de tabel hieronder staan de zes instanties met hun aantal, wat ze behandelen en hoe hun uitspraak heet.

De drie rechtsgebieden in Nederland

Vrijwel iedereen krijgt ooit met het rechtsstelsel te maken. Vaak gaat het om een echtscheiding of een conflict met een werkgever of verhuurder. Je kunt ook een dagvaarding op de mat vinden, verdachte zijn in een strafzaak of als getuige worden opgeroepen. Welke route je zaak dan volgt, hangt af van het rechtsgebied.

Het Nederlandse recht is verdeeld in drie rechtsgebieden, en elk gebied heeft zijn eigen soort rechtszaak. Het civiel recht, ook burgerlijk recht of privaatrecht genoemd, regelt geschillen tussen burgers en bedrijven onderling: een onbetaalde factuur, een echtscheiding, een ontslag, een burenruzie. Het bestuursrecht regelt geschillen tussen burger en overheid, bijvoorbeeld over een vergunning, een uitkering of een belastingaanslag. Het strafrecht gaat over de vervolging van mensen die verdacht worden van een strafbaar feit; daar staat niet een burger tegenover een burger, maar de officier van justitie tegenover een verdachte.

Dat onderscheid bepaalt ook hoe je een zaak begint. In een civiele zaak dagvaard je de tegenpartij of dien je een verzoekschrift in. In het bestuursrecht ga je meestal niet meteen naar de rechter. Je dient eerst een bezwaarschrift in bij de instantie die de beslissing nam. Pas daarna kun je in beroep bij de rechtbank. In het strafrecht begin je zelf niets; het Openbaar Ministerie beslist of iemand voor de rechter komt.

De zes instanties van het Nederlands rechtsstelsel

De rechtbank

Nederland heeft 11 rechtbanken, verdeeld over 11 arrondissementen: de gebieden waarbinnen een rechtbank bevoegd is. Die vallen niet samen met de provincies, want Nederland heeft er 12. Amsterdam heeft een eigen rechtbank; Groningen, Friesland en Drenthe delen de rechtbank Noord-Nederland. Op de site van De Rechtspraak vind je de precieze verdeling van de arrondissementen.

De rechtbank behandelt zaken uit alle drie de rechtsgebieden: civiel recht, bestuursrecht en strafrecht. In civiele zaken gaat het om vorderingen boven € 25.000 en om zaken waarvan de waarde niet in geld is uit te drukken. Ook voogdij, adoptie, echtscheiding en alimentatie horen hier thuis. Soms oordeelt één rechter, soms doen drie rechters dat samen. Dat heet een enkelvoudige of een meervoudige kamer.

In strafzaken legt de rechtbank niet alleen straffen op, maar soms ook maatregelen. De bekendste daarvan is tbs, bedoeld voor daders die door een psychische stoornis niet of niet volledig toerekeningsvatbaar zijn.

De kantonrechter

De kantonrechter is geen aparte instantie, maar een onderdeel van de rechtbank. Tot 1 januari 2002 bestonden er losse kantongerechten; die zijn toen opgegaan in de rechtbanken.

De kantonrechter behandelt civiele vorderingen tot en met € 25.000, zo staat in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering. Daarnaast altijd arbeidszaken, huurzaken en consumentenkoop, ongeacht het bedrag. Verder bewind en curatele, de regelingen voor wie zijn eigen geld of zaken niet kan beheren. Ook het verwerpen of beneficiair aanvaarden van een erfenis hoort bij de kantonrechter; beneficiair aanvaarden is aanvaarden zonder aansprakelijk te worden voor de schulden. En lichte strafzaken zoals overtredingen. Bij de kantonrechter oordeelt altijd één rechter, en je hebt er geen advocaat nodig.

Het gerechtshof

Nederland heeft 4 gerechtshoven: Amsterdam, Arnhem-Leeuwarden, Den Haag en ’s-Hertogenbosch. Wie daar recht spreekt, heet raadsheer, ook als het een vrouw is. Bij het gerechtshof ga je in hoger beroep tegen een vonnis van de rechtbank. Het hof bekijkt de zaak dan opnieuw, feiten en al. Een uitspraak van het hof heet geen vonnis maar een arrest.

De Hoge Raad

De Hoge Raad der Nederlanden is de hoogste rechter in civiele zaken, strafzaken en belastingzaken. Je stelt er cassatie in tegen een arrest van het gerechtshof. Cassatie betekent dat de Hoge Raad de zaak niet opnieuw behandelt en niet over de feiten gaat. Hij toetst alleen of het recht juist is toegepast en of de procedure goed is verlopen. Klopt er iets niet, dan verwijst de Hoge Raad de zaak terug naar een gerechtshof.

Het College van Beroep voor het bedrijfsleven

Het College van Beroep voor het bedrijfsleven, kortweg CBb, is de hoogste rechter in het economisch bestuursrecht. Denk aan zaken over landbouwsubsidies, mededinging, financieel toezicht, vervoer en voedselkwaliteit. Ook doet het CBb uitspraak in tuchtzaken tegen accountants. In veel van zijn zaken speelt het recht van de Europese Unie een rol.

De Centrale Raad van Beroep

De Centrale Raad van Beroep oordeelt in hoger beroep over sociale verzekeringen, sociale voorzieningen en ambtenarenzaken. Ben je het oneens met een beslissing van bijvoorbeeld het UWV, de gemeente of DUO en heeft de rechtbank je in het ongelijk gesteld, dan kom je hier terecht.

De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State

De Afdeling bestuursrechtspraak is de hoogste algemene bestuursrechter van Nederland. Zij beslist onder meer over omgevingsvergunningen, bestemmingsplannen, subsidies en asiel- en verblijfsvergunningen, in drie kamers: de Omgevingskamer, de Algemene kamer en de Vreemdelingenkamer. Samen met de Hoge Raad, het CBb en de Centrale Raad van Beroep vormt zij de vier hoogste bestuursrechters.

Welke rechter is bevoegd in jouw zaak?

Omdat er meerdere rechtbanken en gerechtshoven zijn, is de vraag waar je precies moet zijn. Is er een contract tussen de partijen, dan staat daar meestal in welke rechter bevoegd is; dat heet een forumkeuze. Staat er de rechtbank Amsterdam, dan is die bevoegd. Er bestaan uitzonderingen op zo’n forumkeuze, dus vraag een advocaat om advies voordat je een dagvaarding laat uitbrengen.

Is er niets afgesproken, dan gelden de wettelijke regels:

• Bij een arbeidsovereenkomst: de rechter van de plaats waar het werk gewoonlijk wordt verricht
• Bij een zaak tussen een bedrijf en een particulier: de rechter van de woonplaats van de particulier
• Bij een onrechtmatige daad, zoals schade die iemand je toebrengt: de rechter van de plaats waar dat gebeurde
• Bij een nalatenschap: de rechter van de laatste woonplaats van de overledene

Wat een procedure kost

Elke procedure begint met griffierecht: een vaste bijdrage aan het gerecht. De hoogte hangt af van het soort zaak, het bedrag waar het om gaat en of je particulier bent of een bedrijf. Een particulier betaalt in 2026 bij de kantonrechter € 93 voor een vordering tot € 500 en € 753 voor een vordering boven € 12.500, zo staat op Rechtspraak.nl. Een echtscheidingsverzoek bij de rechtbank kost een particulier € 341 en een civiele vordering tot € 100.000 kost € 1.414. Bij de kantonrechter betaalt alleen wie de zaak begint; bij de rechtbank betalen beide partijen.

Daarbovenop komen de kosten van een advocaat, die je bij de rechtbank, het hof en de Hoge Raad verplicht moet inschakelen. Wie een laag inkomen heeft, betaalt het tarief voor onvermogenden van € 93 en kan een toevoeging krijgen: een bijdrage van de overheid in de advocaatkosten. In ons artikel over de kosten van een rechtszaak vind je alle tarieven en lees je wanneer je recht hebt op die gesubsidieerde rechtsbijstand.

Van uitspraak naar uitvoering

Een uitspraak is niet het eindpunt. Betaalt de verliezende partij niet uit zichzelf, dan kun je met het vonnis naar een gerechtsdeurwaarder. Die kan bijvoorbeeld loonbeslag leggen of beslag op roerende zaken leggen. Een vonnis met een executoriale titel, de formule waarmee een deurwaarder het mag uitvoeren, is dus pas het begin van de inning.

Rechtsstelsel en rechtsstaat

Het rechtsstelsel is de organisatie van de rechtspraak; de rechtsstaat is het idee erachter. Nederland is een democratische rechtsstaat, en de Rijksoverheid noemt daarvoor vier kenmerken. De wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht werken gescheiden van elkaar. Inwoners hebben grondrechten die de overheid niet zomaar mag beperken. De overheid is zelf ook aan de wet gebonden. En de rechter is onafhankelijk van parlement en regering.

Die onafhankelijkheid staat in de Grondwet: rechters worden voor het leven benoemd en kunnen niet door een minister worden ontslagen. Dat is de reden dat een rechter een gemeente of zelfs de Staat in het ongelijk kan stellen zonder zijn baan te riskeren. Wie de zes instanties onthoudt, mist daardoor niet het belangrijkste. De namen veranderen weleens, de vier hoogste bestuursrechters naast elkaar zijn historisch gegroeid, maar de kern is simpel: een onafhankelijke rechter beslist, en er is altijd een tweede ronde. Meer over bezwaar, beroep en de kosten daarvan lees je in onze juridische artikelen.

Veelgestelde vragen over het Nederlands rechtsstelsel