De seksuele ontwikkeling van tieners

Het grote Nederlandse onderzoek hiernaar is Seks onder je 25e, dat Rutgers en Soa Aids Nederland in 2023 onder ruim tienduizend jongeren uitvoerden. Rutgers is het Nederlandse kenniscentrum voor seksualiteit. Uit die meting blijkt dat de helft van de jongeren op 18,7-jarige leeftijd voor het eerst vaginale seks heeft gehad. Van de 13- tot 17-jarigen heeft 13 procent van de jongens en 14 procent van de meiden die ervaring. In de brugklas tot en met de vierde klas heeft dus ruim vier op de vijf jongeren nog geen geslachtsgemeenschap gehad. Dat is iets anders dan het beeld dat veel ouders hebben.

De seksuele ontwikkeling tot de tienerjaren

Bij seksualiteit denken mensen meteen aan seksuele handelingen, maar het begrip is breder. Het gaat ook over je lichaam leren kennen, over verliefdheid, over grenzen stellen en over weten dat je de moeite waard bent om van te houden. Kinderen leren dat lang voordat er iets van seks aan de orde is. Een kind dat veilig geknuffeld wordt, leert dat aanraking fijn en veilig kan zijn, en dat is de basis waarop later een prettige seksuele beleving rust.

De ontwikkeling vanaf de wieg

Het begint dus bij de wieg. Ouders knuffelen hun baby en houden hem of haar tegen zich aan. Huid-op-huidcontact geeft een baby een veilig gevoel, en dat helpt bij een veilige hechting: de ervaring dat er iemand komt als je iets nodig hebt. Kinderen die dat hebben meegemaakt, gaan later makkelijker relaties aan.

De ontwikkeling bij peuters en kleuters

Peuters en kleuters worden nieuwsgierig naar het verschil tussen jongens en meisjes. Dat uit zich in spelletjes als vadertje en moedertje, in vragen over waar baby’s vandaan komen en in het bekijken van hun eigen lichaam. Dat hoort erbij en het is geen signaal van iets anders.

De ontwikkeling tijdens de basisschoolperiode

In de basisschoolperiode stellen kinderen over alles vragen, ook over seksualiteit. Door erover te praten en samen boekjes te lezen, leren ze de eerste gedragsregels. Dat je niet ongevraagd aan iemand anders zit, en dat sommige dingen privé zijn.

Aan het eind van de basisschool begint de puberteit. De geslachtshormonen komen op gang, het lichaam verandert en de emoties worden heftiger. De leeftijd waarop dat begint, verschilt sterk per kind, en meisjes zijn gemiddeld eerder dan jongens. Wij noemen hier met opzet geen precieze leeftijdsgrens. Op Nederlandse pagina’s staat vaak dat meisjes dan 8 tot 10 jaar zijn en jongens ongeveer 12, maar voor die grenzen vonden wij geen bron bij een Nederlandse gezondheidsinstantie. Maak je je zorgen dat je kind heel vroeg of heel laat in de puberteit komt, leg het dan aan de huisarts voor.

Fases van seksuele ontwikkeling van tieners

Seksuele ervaringen komen bij de meeste jongeren in een vaste orde, en die orde is anders dan vaak wordt gedacht. Rutgers meet niet één moment, maar per handeling de leeftijd waarop de helft van de jongeren het heeft meegemaakt. Dat heet de mediane leeftijd. Die maat is betrouwbaarder dan een gemiddelde, omdat een paar hele vroege of hele late jongeren de uitkomst niet scheeftrekken.

In de tabel staat bij elke stap de leeftijd waarop de helft van de jongeren die stap had gezet, gemeten in 2012, 2017 en 2023. De cijfers gaan over jongeren van 13 tot 25 jaar in Nederland. Rutgers gebruikt in het rapport klinische termen; wij schrijven ze hier in gewone woorden op.

Twee dingen vallen op. De eerste stap is iets dat jongeren alleen doen, en die leeftijd is in 11 jaar nauwelijks veranderd: van 14,3 naar 14,5 jaar. Alles wat je met iemand anders doet, is juist later geworden. En tussen de eerste tongzoen en de eerste keer geslachtsgemeenschap zit in 2023 ruim twee jaar. Het verschilt per jongere hoeveel tijd er tussen de stappen zit. Deze cijfers beschrijven een groep, geen tijdschema waaraan een tiener hoort te voldoen.

Online media en seksualiteit

De eerste stappen naar een relatie worden vaak online gezet. Jongeren leren elkaar kennen via sociale media en datingapps, en flirten gebeurt via de telefoon in plaats van op een feestje. Wie elkaar op een feestje tegenkomt, wisselt nummers uit en begint het echte gesprek pas daarna, in een chat.

Daar hoort sexting bij: het maken en versturen van seksueel getinte foto’s of filmpjes. In het halfjaar voor de meting van 2023 stuurde 13 procent van de jongeren een naaktfoto of seksfilmpje van zichzelf naar iemand. Vijftien procent deed minstens één vorm van sexting, meldt Rutgers. Dat aandeel groeide tussen 2012 en 2017 sterk, maar is sindsdien stabiel. Zelf sturen is dus niet het probleem geworden dat veel ouders vreesden.

Het probleem zit bij wat anderen doen. In dezelfde meting geeft 25 procent van de meiden en 11 procent van de jongens aan dat iemand hun ongevraagd een naaktfoto of seksfilmpje stuurde. Van de jongeren die dat meemaakten, hield een derde er een onaangenaam gevoel aan over, zoals afkeer of woede. Doorsturen van beelden van iemand anders komt minder voor: 4 procent van de jongens en 2 procent van de meiden deed dat in dat halfjaar.

Sinds 1 juli 2024 geldt in Nederland de Wet seksuele misdrijven. Daarin is onder meer strafbaar gesteld dat iemand een kind onder de 16 jaar online seksueel benadert, bijvoorbeeld met seksueel getinte berichten. Voor 16- en 17-jarigen geldt dat ook als zij in een kwetsbare positie zitten. Dat is dus geen grijs gebied meer, en een tiener die dit meemaakt hoeft niet eerst te bewijzen dat er dwang aan te pas kwam.

Steeds later seksueel actief

Jongeren beginnen later aan seks met iemand anders, en die verschuiving loopt nu al twee metingen door. De helft van de jongeren had in 2012 op 17,0-jarige leeftijd voor het eerst vaginale seks, in 2017 op 18,0 jaar en in 2023 op 18,7 jaar. Dat is een verschuiving van 1,7 jaar in 11 jaar. Ook verliefdheid, verkering en zoenen komen in de groep tot 18 jaar minder voor dan in 2017.

Volgens de tabellen van Rutgers lag de eerste tongzoen in 2012 op 14,6 jaar en in 2017 op 15,4 jaar. De eerste keer seks lag in 2012 op 17,0 en in 2017 op 18,0 jaar. Elders circuleren getallen als 14,4 en 18,6 jaar, maar dat zijn leeftijden van andere mijlpalen uit hetzelfde onderzoek: 14,4 is de eerste keer masturberen in 2017, 18,6 de eerste keer orale seks in 2023. Seks onder je 25e is gehouden in 2012, 2017 en 2023; een meting uit 2021 bestaat niet.

Waarom jongeren later beginnen

Het eerlijke antwoord is dat niemand het zeker weet. Rutgers schrijft het letterlijk in het rapport van 2023: op basis van Seks onder je 25e kan het onderzoeksteam de verschuiving niet verklaren. Pagina’s die de daling wel zonder voorbehoud uitleggen, gaan verder dan de bron toestaat.

Wat er wel ligt, zijn aanwijzingen uit aanvullend onderzoek dat Rutgers in 2018 liet doen naar de eerdere verschuiving. Jongeren zeiden daarin dat ze druk voelen om goede keuzes te maken en daardoor voorzichtiger zijn met de eerste stappen. Ze zijn zo gewend om online te praten, dat fysiek contact een grotere stap is geworden. En ze zijn bang voor geroddel op sociale media als ze te snel zouden gaan. Rutgers noemt het aannemelijk dat die verklaringen in 2023 nog gelden, en noemt daarnaast de coronaperiode, waarin nieuwe mensen leren kennen simpelweg moeilijker was.

Voor de volledigheid: de leeftijd waarop je alcohol mag kopen ging op 1 januari 2014 van 16 naar 18 jaar. Dat wordt in nieuwsberichten geregeld als oorzaak genoemd. Rutgers legt dat verband niet, dus wij presenteren het niet als oorzaak.

De rol van de ouder

Steun van thuis is het sterkste dat een ouder te bieden heeft. Het Sociaal en Cultureel Planbureau brengt voor de overheid het welzijn van Nederlanders in kaart. Op 23 oktober 2025 publiceerde het bureau het rapport Naar een toekomst die jongeren toekomt. De conclusie: vooral de steun van ouders is bepalend voor de veerkracht en het welbevinden van jongeren. Wie zich gesteund voelt, heeft aantoonbaar meer veerkracht. Dat geldt ook voor dit onderwerp: een tiener die weet dat hij thuis met een ongemakkelijke vraag terecht kan, hoeft het antwoord niet op internet te zoeken.

Opvoeden op dit vlak begint daarom niet bij een gesprek over seks, maar bij de gewoonte om over alles te praten. Vertel jonge kinderen de gewone namen van lichaamsdelen en beantwoord vragen zonder te schrikken. Dan is het gesprek op hun dertiende geen eerste keer meer.

De puberteit

In de puberteit verandert het lichaam van je zoon of dochter zichtbaar en komen de emoties in golven. Praat daarover, beantwoord vragen en zeg wat je wel en niet vindt kunnen. Jongeren vormen in deze jaren hun eigen normen, en ze doen dat met de opvattingen die ze thuis en op school horen als materiaal.

Een deel van dat gesprek gaat over toestemming. Bij iemand anders doe je niets zonder dat die ander dat wil, en je mag zelf ook nee zeggen, ook halverwege. Rutgers vond in 2023 dat 4 procent van de jongens en 20 procent van de meiden weleens iets seksueels heeft gedaan onder dwang. Dat cijfer maakt duidelijk waarom dit deel van het gesprek niet mag ontbreken.

Voorlichting geven over seks

Veel ouders gaan ervan uit dat de school dit regelt. Seksuele voorlichting is een vast onderdeel van de biologielessen, maar dat gebeurt klassikaal. Een klas die giechelt terwijl de docent een condoom over een banaan schuift, is voor veel Nederlanders het enige beeld dat van die les is overgebleven. Het gaat daarin meestal over anticonceptie en soa’s. De risico’s dus. Wat er vaak niet aan bod komt, is het maatschappelijke deel: toestemming, grenzen, en dat seks ook prettig hoort te zijn. Ons oordeel: wie dat aan de biologieles overlaat, laat het halve verhaal liggen.

Dat laatste is niet vrijblijvend. Rutgers vond in 2023 dat 64 procent van de jongens de eerste keer vaginale seks fijn vond, tegenover 28 procent van de meiden. Driekwart van de meiden vond die eerste keer een beetje of zeer pijnlijk. Zo’n verschil is geen natuurwet. Het is deels een gevolg van wat jongeren wel en niet te horen krijgen, en dat maakt een gesprek thuis over verwachtingen en tempo nuttiger dan een waarschuwing over zwangerschap.

Vind je het zelf ongemakkelijk, dan ben je in goed gezelschap. Hoe een ouder dit ervaart, hangt vaak samen met de voorlichting die hij of zij zelf heeft gehad. Je hoeft het ook niet alleen te doen.

Waar tieners en ouders zelf terechtkunnen

Een tiener die iets wil vragen zonder zijn ouders erbij, kan dat gratis en anoniem. Sense.info is de website voor seksuele gezondheid van jongeren, gemaakt door Soa Aids Nederland, Rutgers, de GGD’s en het ministerie van Volksgezondheid. Je kunt daar chatten, mailen, whatsappen of bellen, en een afspraak maken bij een Sense-consult van de GGD in je regio.

Voor een soa-test zijn er twee routes, en het verschil zit in de kosten. Thuisarts.nl is de site die de Nederlandse huisartsen samen maken. Daar staat dat een test bij je eigen huisarts van het eigen risico van je zorgverzekering af gaat. De test bij de GGD is gratis, want die betaalt de overheid. Maar niet iedereen mag daar terecht. Dat hangt af van je leeftijd en je situatie, en je vraagt het na bij de GGD in je buurt.

Bij die GGD-route is dit jaar iets veranderd wat nog bijna nergens staat. Het RIVM, het rijksinstituut dat de volksgezondheid in Nederland bewaakt, meldt dat de Centra Seksuele Gezondheid in 2025 een nieuw testbeleid voor chlamydia gebruiken. Alleen wie klachten heeft, of een partner met klachten, wordt nog standaard op chlamydia getest. Een jongere die zonder klachten langskomt en aanneemt dat chlamydia er automatisch bij zit, komt dus bedrogen uit en moet er zelf naar vragen. In heel 2025 waren er bij die centra 146.982 consulten, en bij 17 procent daarvan werd een soa gevonden.

Veelgestelde vragen over de seksuele ontwikkeling van tieners