Soorten anticonceptie en hoe betrouwbaar ze zijn

Het verschil in betrouwbaarheid is groter dan de meeste mensen denken, en het loopt niet langs de lijn hormonen of geen hormonen. Thuisarts.nl is de publieksinformatie van de Nederlandse huisartsen. Bij de pil, de prikpil, het staafje en beide spiraaltjes worden volgens die site minder dan 5 van de 1.000 vrouwen per jaar toch zwanger. Bij het condoom zijn dat 2 van de 100, dus ongeveer vier keer zoveel. Daar staat tegenover dat het condoom het enige middel in dit rijtje is dat ook tegen soa’s beschermt. De keuze gaat dus zelden over betrouwbaarheid alleen.

Soorten anticonceptie

De middelen vallen uiteen in vijf groepen: hormonale middelen, spiraaltjes, barrièremiddelen, natuurlijke methoden en definitieve methoden. In de tabel staan de gangbare middelen naast elkaar, met de betrouwbaarheid zoals Thuisarts.nl die noemt, hoe lang een middel werkt en of het ook tegen soa’s beschermt.

Twee dingen vallen op. De middelen die je niet elke dag hoeft te onthouden, zoals het staafje en de spiraaltjes, zijn niet betrouwbaarder gemaakt dan de pil. Ze zijn betrouwbaarder in de praktijk, omdat er niets te vergeten valt. En het enige middel dat naast zwangerschap ook soa’s tegenhoudt, is tegelijk het minst betrouwbare van de moderne middelen. Dat is de reden dat een condoom vaak naast een ander middel wordt gebruikt en niet in plaats daarvan. Hoe mensen over dat soort keuzes praten en waar hun belangstelling in seksualiteit vandaan komt, staat in een apart artikel.

Hormonale anticonceptie

Hormonale middelen bevatten oestrogeen, progestageen of beide. Je kunt ze slikken, plakken, laten prikken of laten plaatsen. De bekendste is de pil. De combinatiepil bevat beide hormonen; de minipil alleen progestageen.

Dat onderscheid is niet alleen een detail. Oestrogeen is niet voor iedereen geschikt. Bij hoge bloeddruk, bij migraine met aura en boven de 35 jaar in combinatie met roken kijkt een arts liever naar een middel met alleen progestageen. Dat zijn bijvoorbeeld de minipil, de prikpil, het staafje en het hormoonspiraal. Welk middel bij jou past, is een gesprek met de huisarts; op de pagina’s van Thuisarts.nl staat per middel wat het doet en welke bijwerkingen erbij horen.

De prikpil vraagt om een prik elke twaalf weken bij de huisarts, of elke dertien weken als je hem zelf zet. Wie daar ruim over de tijd gaat, is niet meer beschermd; dat is bij dit middel de belangrijkste oorzaak van een onbedoelde zwangerschap. Het staafje wordt onder de huid van de bovenarm geplaatst en werkt drie jaar.

Spiralen

Een spiraaltje wordt via de vagina in de baarmoeder geplaatst. Daarna ben je jaren beschermd zonder er iets voor te doen. Het koperspiraal blijft 5 of 10 jaar zitten en het hormoonspiraal 5 of 8 jaar, afhankelijk van het merk. Het verschil zit in de werkzame stof. Het koperspiraal bevat geen hormonen en is daarmee een optie voor wie die niet wil of niet mag gebruiken.

Het nadeel zit in de menstruatie. Een hormoonspiraal maakt die bij veel vrouwen lichter of laat haar wegblijven, een koperspiraal juist vaak zwaarder en pijnlijker. En anders dan bij de pil kun je de menstruatie er niet mee plannen. Het plaatsen zelf duurt kort en kan pijnlijk zijn; het gaat via de huisarts of de gynaecoloog.

Barrièremethoden

Barrièremiddelen houden de zaadcellen tegen en moeten voor elke keer opnieuw worden gebruikt. Het bekendste is het condoom, dat om de penis gaat. Er bestaat ook een vrouwencondoom, dat in de vagina wordt gebracht. Het pessarium is een kapje van siliconen dat de vrouw kort voor de gemeenschap inbrengt over de baarmoederhals.

De betrouwbaarheid hangt hier sterker dan bij andere middelen af van het gebruik: goed omdoen, op tijd omdoen, de juiste maat. Volgens Thuisarts.nl worden per jaar 2 van de 100 vrouwen die condooms gebruiken toch zwanger. Het condoom is tegelijk het enige middel dat beschermt tegen de meeste soa’s, doordat de penis niet in contact komt met de vagina, de mond of de anus.

Natuurlijke methoden

Onder de natuurlijke methoden vallen onthouding, het terugtrekken voor de zaadlozing, periodieke onthouding, de ovulatiemethode en het geven van borstvoeding als middel. Ze gebruiken geen hormonen en kosten niets, en dat is de reden dat ze in beeld blijven.

Alleen: op één uitzondering na zijn ze duidelijk minder betrouwbaar. Terugtrekken werkt slecht, omdat er ook in het voorvocht zaadcellen zitten. Periodieke onthouding leunt op een cyclus die bij de meeste vrouwen niet zo regelmatig is als de methode veronderstelt; met een ovulatietest wordt dat iets beter, maar niet goed. Borstvoeding onderdrukt de eisprong maar niet betrouwbaar en niet lang. De uitzondering is volledige onthouding, en die is precies daarom ook het oudste middel dat er is.

Definitieve methoden

Sterilisatie is bedoeld voor wie zeker weet geen kinderen meer te willen, want je gaat ervan uit dat het blijvend is. Bij de man worden de zaadleiders onderbroken, zodat er geen zaadcellen meer in het sperma komen; de zaadballen blijven zaadcellen maken, die het lichaam zelf afbreekt. Bij de vrouw worden de eileiders afgesloten, waardoor een zaadcel de eicel niet meer kan bereiken. De menstruatie blijft daarna gewoon komen.

Ook sterilisatie geeft geen absolute zekerheid: volgens Thuisarts.nl worden minder dan 5 van de 1.000 vrouwen na een sterilisatie in hun leven alsnog zwanger. Een hersteloperatie is soms mogelijk, maar het is een ingreep met een onzekere uitkomst en daarmee geen vangnet waar je op vooruit kunt rekenen. Bespreek de keuze daarom met de huisarts voordat je hem maakt.

Anticonceptie in Nederland

De pil is nog steeds het meestgebruikte middel, maar ze verliest terrein. Dat blijkt uit de Monitor Seksuele Gezondheid van 2023, het onderzoek waarin kenniscentrum Rutgers ruim 15.000 Nederlanders ondervroeg over seksualiteit en gezondheid. Van de vrouwen van 18 tot en met 49 jaar die ooit vaginale seks hebben gehad, gebruikte 59 procent in 2023 een anticonceptiemiddel.

Achter die verschuiving zit een reden die het onderzoek ook noemt. Van de vrouwen die géén anticonceptie gebruiken, zegt ongeveer een derde geen hormonen te willen, en 18 procent van de gebruiksters meldt bijwerkingen. Vrouwen stappen daarnaast vaak over van de pil naar een spiraaltje als ze ouder worden. De opkomst van het spiraaltje is dus niet alleen een kwestie van gemak; het gaat ook over hormonen.

Geschiedenis van de anticonceptie

Zwangerschap voorkomen is zo oud als de mensheid, en de reden was zelden romantisch. Kinderen kostten geld, veel gezinnen waren arm, en bevallen was gevaarlijk: moeders en kinderen overleden regelmatig. Naast onthouding werd vooral iets op de baarmoedermond geplaatst. Rond 1500 voor Christus bestond er al een recept voor een zaaddodend middel van honing en acaciastekels, die melkzuur bevatten. Ook de zaaddodende middelen van nu werken deels met een zuur.

Het condoom is er in elk geval sinds de zestiende eeuw, eerst van linnen, later van dierendarmen en daarna van rubber. Op Egyptische fresco’s staan al mannen met een hoesje om de penis. In de negentiende eeuw kwamen het pessarium en de baarmoederhalsring, die in de praktijk vaak tot infecties leidden en daardoor lang onbruikbaar bleven. Wat al die methoden delen, is dat ze niet werkten zoals bedoeld. De betrouwbaarheid uit de tabel hierboven is van de laatste vijftig jaar, niet van de laatste eeuwen.

Veelgestelde vragen over anticonceptie