Wat is poëzie

Het Algemeen letterkundig lexicon houdt het bij één kenmerk, en dat is de versregel. Rijm, metrum en gevoel horen er niet per se bij, want die komen ook in romans en in toneelstukken voor. Wat poëzie onderscheidt, is dat de regel ophoudt waar de dichter dat wil en niet waar de bladzijde eindigt. Daardoor is het genre veel breder dan de bundel in de boekenkast. Volgens onderzoek van Stichting Lezen komt 97 procent van de volwassen Nederlanders weleens met poëzie in aanraking, meestal bij een huwelijk, een uitvaart of een speech.

Het enige kenmerk dat poëzie tot poëzie maakt

De definitie in het Algemeen letterkundig lexicon, het naslagwerk van de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren, is kort. Poëzie is een omvattend genrebegrip voor teksten die versregels gebruiken: regels die je aan de bladspiegel herkent, doordat het wit in de rechtermarge ongelijk verdeeld is. Het woord komt van het Griekse poiein, dat maken of vervaardigen betekent.

Klank, metrum en ritme vallen daarbuiten, hoe poëtisch ze ook klinken. Het lexicon wijst erop dat je die middelen net zo goed in verhalende teksten en in toneel aantreft. Veel middeleeuwse ridderromans zijn verhalen, en toch gebruiken ze rijm, metrum en een onregelmatig regeleinde. Rijm is dus geen eis, en het is ook geen bewijs. Hetzelfde geldt voor beeldspraak en andere stijlfiguren, want die staan net zo goed in een toespraak of een reclame.

Het verschil tussen een gedicht en poëzie

Poëzie is het genre en een gedicht is één tekst binnen dat genre. Het lexicon omschrijft een gedicht als een tekst in verzen die een afgerond geheel vormt. De omvang zegt daarbij niets. Een distichon van twee regels is een gedicht, en het middeleeuwse dierenepos Van den vos Reynaerde is dat ook. Tot in de negentiende eeuw heette poëzie in het Nederlands dicht of gebonden vorm, tegenover proza als ongebonden vorm. Hoe poëzie zich verhoudt tot de andere soorten literatuur, staat bij de boekgenres.

Welke vormen van poëzie er zijn

Dichters verdelen hun regels op twee manieren, en de indeling die het lexicon aanhoudt gaat precies daarover.

Rond het vrije vers bestaat een verwarring die het lexicon netjes uit elkaar haalt. Een rijmend vers met een wisselend metrisch patroon staat er als vrij vers-1, ook wel vers libre. Wat wij nu een vrij vers noemen, is het tweede: parlandopoëzie, waarin de traditionele verstechniek maar half of helemaal niet meer wordt gebruikt. De naam zegt het al, want die regels klinken als gesproken taal.

Van gebonden vorm naar vrij vers

De geschiedenis van poëzie is voor een groot deel de geschiedenis van regels die worden losgelaten. Aan het einde van de middeleeuwen groeide het lezerspubliek, en de boekdruk maakte dat publiek bereikbaar. Dat keerpunt staat beschreven in de geschiedenis van het boek. Berijmde ridderromans werden toen ontrijmd tot prozaromans, omdat een prozatekst zich wel zelfstandig laat lezen. De berijmde versie was gemaakt om voorgedragen te worden, en dat verschil ging tellen zodra mensen alleen gingen zitten lezen met een boek.

De term vers libres gold eerst alleen voor verzen die in lengte onregelmatig waren, zoals de fabels van La Fontaine. Bij de Amerikaanse dichter Walt Whitman, met zijn bundel Leaves of Grass uit 1855, en bij de Franse symbolisten breidde die vrijheid zich uit naar de andere verstechnische middelen. In het Nederlandse taalgebied waren het vooral de expressionisten die na de Eerste Wereldoorlog voor de doorbraak zorgden. Omdat de vaste klankvormen wegvielen, kon de nadruk sterker op de inhoud komen te liggen.

Waar poëzie vandaag te horen is

Een poetry slam is een wedstrijd in woorden op een podium. Het publiek beoordeelt de dichters na hun voordracht, soms met cijfers en soms met de duur of het volume van het applaus. Marc Smith probeerde de vorm in 1986 uit in de Green Mill Tavern in Chicago, als alternatief voor de gewone poëzievoordracht en om meer publiek te trekken. De enige regel die altijd geldt, is dat een deelnemer eigen werk brengt en binnen de toegemeten tijd blijft. In Nederland lopen er onder meer de Festina Lente-Prijs in Amsterdam, de Wintertuin in Nijmegen en de Poëzieslag in Leiden.

Ook liedteksten worden vaak als poëzie gezien. De Zweedse Academie gaf Bob Dylan in 2016 de Nobelprijs voor de Literatuur, omdat hij nieuwe poëtische uitdrukkingsvormen had geschapen binnen de grote Amerikaanse songtraditie. Naar het criterium van het lexicon is dat geen vreemde keuze, want een songtekst staat in regels die ophouden waar de dichter wil.

Hoe vaak Nederlanders poëzie tegenkomen

Bijna niemand ontkomt eraan, maar het gebeurt zelden met een bundel in de hand. Kila van der Starre van de Universiteit Utrecht vroeg volwassen Nederlanders hoe zij poëzie tegenkomen.

Die ontmoetingen vallen goed. Meer dan de helft van de volwassen Nederlanders geeft het spontaan tegenkomen van poëzie een rapportcijfer van 7 of hoger. De belangrijkste reden om poëzie op te zoeken is dat mensen geraakt willen worden; daarna komt het praktische zoeken van een gedicht voor een speciale gelegenheid. Vrouwen komen met vrijwel alle vormen meer in aanraking dan mannen. Tussen de leeftijdsgroepen zijn de verschillen klein, behalve bij het spontaan tegenkomen: dat gebeurt jongere mensen vaker.

Wat mensen wel als poëzie zien en wat niet

Hier zit de opvallendste uitkomst van dat onderzoek, en die gaat in tegen wat je zou verwachten. Hoe bekender een gedichtsoort is, hoe minder poëtisch Nederlanders hem vinden. Het sinterklaasgedicht kent 90 procent, en niet meer dan 30 procent ziet het als poëzie. Bij de boeken van Nijntje, bekend bij 80 procent, ligt dat aandeel even laag.

Andersom geldt het net zo goed. De bundel in de boekhandel kent iets meer dan de helft van de Nederlanders, het Poëzieweekgeschenk ruim een derde en de Dichter des Vaderlands bijna de helft. Die drie worden door 85 procent of meer wel als poëzie beschouwd. Dat is een merkwaardige uitslag, want een sinterklaasgedicht heeft alles wat het lexicon vraagt: het staat in versregels, het rijmt en het wordt voorgedragen.

Poëzie is voor veel mensen dus niet alleen een vorm, maar ook een status. Wie dat weet, kan het ook naast zich neerleggen. Schrijf je zelf iets voor een huwelijk of een uitvaart, dan hoor je bij de 45 procent die dat doet, en dan maak je poëzie volgens het enige criterium dat het naslagwerk noemt.

Veelgestelde vragen over poëzie