De zon in cijfers, en hoe lang ze nog schijnt

Aan de buitenkant is de zon ongeveer 5.500 graden Celsius, in haar kern bijna 16 miljoen graden. Dat staat in de zonnegegevens van NASA, de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie. De Europese ruimtevaartorganisatie ESA noemt haar leeftijd ongeveer 4,57 miljard jaar. Ze is dus ongeveer halverwege. Toch is de rest van haar leven niet het antwoord op de vraag hoe lang er nog leven op aarde kan zijn. Dat getal is veel kleiner. Meer over het heelal en onze eigen planeet lees je in het kennisgebied Wereld.

Wat de zon precies is

De zon is een ster: een enorme bol van heet gas die zelf licht geeft. Ze bestaat vooral uit waterstof en helium, schrijft NASA, en ze heeft geen vaste bodem. Een planeet zoals de aarde geeft geen eigen licht. Die zie je alleen doordat er zonlicht op valt.

De zon brandt ook niet, zoals een houtvuur. Er is geen zuurstof en geen vlam. In haar kern gebeurt iets anders, en dat heet kernfusie. Bij kernfusie smelten kleine atoomkernen samen tot een grotere kern. In de zon worden zo waterstofkernen omgezet in helium. Daarbij verdwijnt een klein beetje massa, en die massa komt vrij als energie. Die energie zie je als licht en voel je als warmte. Waar de zon staat tussen de planeten en in de Melkweg, lees je in ons overzicht van het zonnestelsel en de Melkweg.

Elke seconde ruim 4 miljoen ton lichter

Hoeveel massa dat is, staat ook in de gegevens van NASA: 4.260 miljoen kilo per seconde. Dat is ruim 4 miljoen ton per seconde, of 368 miljard ton per dag. Dat klinkt als een zon die snel opraakt. Wij rekenden uit wat het over haar hele leven betekent. Stel dat de zon 4,57 miljard jaar lang zo fel scheen als nu. Dan is ze in die tijd door kernfusie 0,03 procent van haar massa kwijtgeraakt. De zonnewind, een stroom deeltjes die de zon voortdurend uitstoot, neemt daarnaast nog wat mee.

Toch was het verlies door kernfusie in werkelijkheid kleiner. De jonge zon gaf maar ongeveer 70 procent van het licht van nu. Dat schrijven de sterrenkundigen Klaus-Peter Schröder en Robert Connon Smith in een studie uit 2008. Schröder werkte toen aan de Universiteit van Guanajuato in Mexico, Smith aan de Universiteit van Sussex in Engeland. Een zon die leegloopt is dus geen probleem. Het probleem is dat de waterstof in haar kern opraakt, en daar lees je verderop meer over.

De zon in cijfers

In de tabel hieronder staan de belangrijkste getallen over de zon. In de derde kolom zie je wat zo’n getal betekent. Temperaturen staan erin in kelvin, zoals sterrenkundigen meten. Die schaal begint bij het absolute nulpunt, 273 graden onder nul. Van kelvin naar graden Celsius trek je er dus 273 af.

Hoe heet is de zon?

Aan het oppervlak is de zon ongeveer 5.500 graden Celsius, in de kern 15,7 miljoen graden. Het deel van de zon dat je ziet, heet de fotosfeer. Daar komt het zonlicht vandaan. NASA noemt voor die laag gemiddeld 5.772 kelvin, en dat is 5.499 graden Celsius. In de kern is het veel heter: 15,7 miljoen kelvin. Dat getal is berekend, want in de kern kan niemand meten. NASA noemt het daarom een modelwaarde. Bij zulke getallen maakt het verschil van 273 graden niets meer uit. Die hitte is nodig. Alleen zo botsen de waterstofkernen hard genoeg om samen te smelten.

Boven het oppervlak wordt het weer heter

Wie verder van een kachel af gaat, krijgt het kouder. Bij de zon gaat het anders. Boven de fotosfeer ligt de corona, de ijle buitenste laag van de zon. Die corona is tot 2 miljoen graden Celsius, schrijft NASA. Dat is honderden keren heter dan het oppervlak eronder. NASA noemt het een van de grootste raadsels van de zon, want niemand weet nog precies waarom het zo is.

Hoe groot is de zon?

De middellijn van de zon is 1.391.400 kilometer, 109 keer die van de aarde. Zulke getallen zijn moeilijk voor te stellen. Wij maakten er daarom een schaalmodel van.

Stel dat de zon een voetbal is van 22 centimeter. Dan is de aarde een korrel van 2 millimeter, zo groot als een speldenknop. Die speldenknop ligt 24 meter van de bal, ongeveer de lengte van een tennisbaan. De maan is in dat model een zandkorrel, 6 centimeter van de speldenknop. Zo zie je meteen hoe leeg de ruimte tussen zon en aarde is.

Het licht van de zon doet 8 minuten en 19 seconden over die afstand. Dat rekenden we uit met de gemiddelde afstand van 149,6 miljoen kilometer uit de gegevens van NASA. Begin januari staat de aarde het dichtst bij de zon, en dan is het 8 minuten en 11 seconden. Begin juli is het 8 minuten en 27 seconden. De zon die je aan de hemel ziet, is dus altijd ruim acht minuten oud. Waarom het in juli toch warmer is dan in januari, lees je in ons artikel over de aarde in cijfers.

Groter dan de meeste sterren in onze buurt

In onze eigen buurt is de zon groter en feller dan bijna negen op de tien sterren. Dat blijkt uit de telling van RECONS, een Amerikaanse onderzoeksgroep die alle sterren dicht bij de zon in kaart brengt. NASA noemt de zon een middelgrote ster. Dat klopt als je alle soorten sterren naast elkaar zet, van de kleinste rode dwerg tot de grootste reus. Maar de meeste sterren zijn klein. RECONS telde in april 2018 alle toen bekende sterren binnen 32,6 lichtjaar, en er komen nog steeds sterren bij. Een lichtjaar is de afstand die licht in een jaar aflegt, ongeveer 9.500 miljard kilometer.

Sterrenkundigen delen sterren in met letters, van heet en zwaar naar koel en licht. De zon is een G-ster. In de tabel hieronder zie je hoeveel sterren van elke soort er in onze buurt staan.

Middelgroot maar niet gemiddeld

Bijna negen op de tien sterren in onze buurt zijn oranje of rode dwergen, en die zijn kleiner en zwakker dan de zon. Tel je de witte dwergen mee, dan is het ruim negen op de tien. Van de 378 sterren zijn er maar 11 van een zwaardere soort. Wij vinden gemiddeld daarom het verkeerde woord. Zeldzaam is de soort van de zon ook niet. ESA vond in de metingen van haar ruimtetelescoop Gaia 5.863 sterren die sterk op de zon lijken. Dat was na een strenge selectie op nauwkeurige metingen.

Ook het woord gele dwerg zet je op het verkeerde been. Met dwerg bedoelen sterrenkundigen hier dat de zon in de rustige middenfase van haar leven zit, waarin ze waterstof omzet in helium. Over haar grootte vergeleken met andere soorten sterren zegt het niets.

Hoe de zon is ontstaan

De zon ontstond ongeveer 4,6 miljard jaar geleden uit een grote, draaiende wolk van gas en stof, schrijft NASA. Die wolk trok onder haar eigen zwaartekracht samen, ging sneller draaien en werd een platte schijf. Het meeste materiaal viel naar het midden en werd de zon. Van de rest werden de planeten, manen en planetoïden. Daarom bevat de zon nog altijd 99,8 procent van alle massa in het zonnestelsel.

ESA gaat uit van een leeftijd van ongeveer 4,57 miljard jaar. Gaia heeft van honderden miljoenen sterren de helderheid en de kleur vastgelegd. In die metingen zochten onderzoekers sterren met dezelfde massa en samenstelling als de zon, maar met een andere leeftijd. Zo zagen ze hoe het leven van onze eigen ster verloopt, van jong tot oud.

Hoe lang schijnt de zon nog?

Ruim vijf miljard jaar, maar voor ons telt een ander getal. De zon wordt namelijk langzaam feller. Over ongeveer een miljard jaar geeft ze 10 procent meer licht dan nu. Dat schreven Schröder en Smith in hun studie naar de verre toekomst van zon en aarde.

Bij die 10 procent wordt het op aarde zo warm dat de oceanen gaan verdampen. Het water verdwijnt daarna de ruimte in, en de aarde wordt een hete, droge rots. De onderzoekers noemen dat ene miljard jaar zelf een ruwe schatting. Het is wel het eerlijke antwoord op de vraag hoe lang de aarde nog leefbaar is.

Van nu tot witte dwerg

In de tabel hieronder staat de toekomst van de zon op een rij. De middelste kolom is de leeftijd van de zon, de laatste hoe ver dat vanaf nu is.

Slokt de zon de aarde op?

Een rode reus is een ster die aan het eind van haar leven enorm opzwelt. Dat gebeurt als de waterstof in de kern op is. Mercurius en Venus verdwijnen dan in de zon. Over de aarde is NASA voorzichtiger: die wordt volgens de organisatie mogelijk ook opgeslokt.

Die voorzichtigheid is terecht. Schröder en Smith schrijven dat onderzoekers het hier niet over eens zijn. In sommige berekeningen ontsnapt de aarde, in andere zelfs Venus. In hun eigen model verliest de zon als rode reus een derde van haar massa. Ze trekt dan minder hard aan de aarde, en de aarde schuift naar buiten. Toch wordt de aarde volgens hun berekening opgeslokt, doordat de reuzenster haar afremt en naar binnen trekt. Alleen een planeet die nu 15 procent verder weg staat, ontsnapt. Het scheelt dus niet veel.

Voor het leven maakt het niet meer uit. De zee is dan al miljarden jaren weg. Wat daarna van de zon overblijft, is een zwakke witte dwerg, schrijft ESA: het kleine, afkoelende hart van de ster. Een ontploffing komt er niet aan te pas.

De zon is over haar top

De zon bereikte in oktober 2024 de top van haar huidige cyclus. Dat meldt het STCE, het Belgische kenniscentrum voor de zon en het weer in de ruimte. De zon is namelijk niet elk jaar even onrustig. Ze volgt een cyclus van ongeveer 11 jaar, van rustig naar actief en weer terug. Dat zie je aan zonnevlekken. Dat zijn donkere plekken op het oppervlak, en daar komen de meeste uitbarstingen vandaan.

De huidige cyclus heet cyclus 25. Het afgevlakte zonnevlekkengetal kwam toen op 161. Dat getal is een maat voor het aantal zonnevlekken, gemiddeld over 13 maanden. In 2019 voorspelde een panel van deskundigen nog een top tussen 105 en 125. De zon werd dus flink actiever dan verwacht.

In mei 2024 zag je daardoor zelfs in België noorderlicht, en daarna volgden nog zware stormen in oktober 2024, juni 2025 en januari 2026. Het STCE verwachtte in maart 2026 dat de zon tot ver in 2026 ongeveer even actief blijft. Of je deze winter nog kans maakt, lees je in ons artikel over noorderlicht in Nederland. Houdt de cyclus zijn gewone lengte, dan valt de volgende top rond 2035 of 2036. Dat is een eigen schatting.

Zonkracht in Nederland

In Nederland loopt de zonkracht van 0 tot 8, en 7 of hoger komt hier geregeld voor. Dat meldt het KNMI, het weerinstituut van de overheid. De zonkracht is een getal voor de hoeveelheid ultraviolet licht in het zonlicht, kortweg UV. Dat licht zie je niet. Je wordt er bruin van, maar ook rood. Dicht bij de evenaar en in de bergen kan de zonkracht 15 of hoger worden.

Zonkracht 7 of hoger haalt Nederland soms op meer dan twintig dagen per jaar. Het KNMI noemt het risico op huidschade dan zeer groot. Zonkracht 8 is de afgelopen jaren een paar keer gemeten.

Warmte zegt niets over zonkracht

Denk aan de eerste zonnige zaterdag in mei. Het is nog fris, dus je voelt de zon nauwelijks, en ’s avonds heb je toch een rode nek. Dat komt doordat warmte volgens het KNMI geen invloed heeft op de zonkracht. Op een koele, zonnige dag kan die even hoog zijn als op een hete dag. Ook wolken beschermen minder dan je denkt. Zelfs een volledig bewolkte hemel geeft hooguit de bescherming van zonnebrandcrème met factor 5, en ook onder een parasol kun je verbranden. Kijk nooit recht in de zon zonder goede bescherming voor je ogen, waarschuwt NASA.

In de winter draait het om. Op de kortste dag komt de zon in het midden van het land niet hoger dan 14,6 graden boven de horizon. Hoe laag dat is en wanneer het weer lichter wordt, lees je in ons artikel over de kortste dag. Ons advies voor het voorjaar: kijk niet naar de thermometer, maar naar de zonkracht in de app van het KNMI.

Veelgestelde vragen over de zon