Welk jaar is een schrikkeljaar, en waarom 2100 niet?

Het volgende schrikkeljaar is 2028. Een jaar dat deelbaar is door 4, is een schrikkeljaar. Een eeuwjaar zoals 1900 of 2100 is dat niet, tenzij het deelbaar is door 400. Zo beschrijft het US Naval Observatory de regel. Dat is de sterrenwacht van de Amerikaanse marine, die de officiële astronomische gegevens van de Verenigde Staten bijhoudt. Elke 400 jaar krijgt de kalender zo 97 schrikkeldagen, en geen 100. Meer over de aarde, de zon en de tijd staat in het kennisgebied Wereld.

Deelbaar door 4 en soms door 400

Kijk eerst of het jaartal deelbaar is door 4. Is dat zo, dan is het meestal een schrikkeljaar, zoals 2024. Eindigt het jaartal op twee nullen, dan komt er een tweede toets bij. Alleen als het ook deelbaar is door 400, heeft dat jaar een 29 februari. Daarom was 2000 een schrikkeljaar en 1900 niet. Na 2100 slaan ook 2200 en 2300 de schrikkeldag over. Pas 2400 krijgt weer een 29 februari.

Voor iedereen die nu leeft, ziet de regel eruit als gewoon om de vier jaar, want het enige eeuwjaar in ons leven was 2000. Wie in 2100 nog leeft, merkt het verschil voor het eerst.

In de tabel hieronder zie je de komende schrikkeljaren, en op welke dag van de week 29 februari dan valt. Dat hebben we uitgerekend met de regel hierboven.

Zie je het patroon? De dag schuift telkens vijf plaatsen op in de week. Vier jaar duren samen 1.461 dagen. Dat zijn 208 weken en nog 5 dagen.

Waarom er een schrikkeldag nodig is

Een schrikkeldag is nodig omdat de seizoenen niet precies 365 dagen duren. Van het begin van de lente tot het volgende begin van de lente duurt het ongeveer 365,2422 dagen, schrijft het US Naval Observatory. Sterrenkundigen noemen dat het tropisch jaar. Het is iets korter dan de tijd die de aarde nodig heeft om ten opzichte van de sterren rond de zon te gaan. Dat verschil lees je in ons artikel over de aarde in cijfers.

Met 365 dagen per jaar kom je elk jaar bijna 6 uur tekort. Na een eeuw is dat 24 dagen. Het begin van de lente zou dan van 20 maart naar 13 april schuiven, rekent het US Naval Observatory voor. Na vier eeuwen zou kerst vallen op het moment in de seizoenen waar nu half september ligt.

Hoe precies de regel is

De huidige regel loopt pas na ongeveer 3.300 jaar een dag uit de pas met de seizoenen. De regels daarvoor waren veel minder precies. Julius Caesar voerde in de jaren 46 en 45 voor Christus een kalender in met om de vier jaar een schrikkeldag. Een jaar duurt dan gemiddeld 365,25 dagen, en dat is ruim 11 minuten te lang. Het lijkt weinig. Maar van Caesar tot de zestiende eeuw schoof het begin van de lente daardoor van 23 naar 11 maart.

In 1582 greep paus Gregorius XIII in. Hij liet tien dagen weg, zodat de lente weer op 21 maart begon, en voerde de regel van 400 in. Die kalender heet naar hem de gregoriaanse kalender, en die gebruiken we nog steeds.

Wij rekenden uit hoe snel elke regel uit de pas loopt met de seizoenen. In de tabel staat per regel het gemiddelde jaar, en na hoeveel jaar de kalender een hele dag verschoven is.

Ook het US Naval Observatory komt op ongeveer 3.300 jaar. Soms lees je 3.200 jaar. Dat getal krijg je als je rekent met een tropisch jaar dat een fractie korter is. Het verschil zit in de vierde decimaal.

29 februari 1700 bestond niet in heel Nederland

De nieuwe kalender van 1582 kwam niet overal in Nederland tegelijk. Elk gewest, zoals de provincies toen heetten, besliste zelf. Holland, Zeeland en Brabant gingen vrijwel meteen mee, de andere gewesten pas rond 1700. Dat schrijft het Digitaal Wetenschapshistorisch Centrum van de KNAW, de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. In de andere gewesten wilden de protestanten, die er de dienst uitmaakten, geen kalender van de paus. Holland en Zeeland gingen wel mee, onder druk van Willem van Oranje, die steun zocht bij het katholieke Frankrijk.

Dat had een vreemd gevolg. Op de nieuwe kalender is 1700 geen schrikkeljaar, op de oude wel. In Holland, Zeeland en Brabant bestond 29 februari 1700 dus niet. In Gelderland, Utrecht, Overijssel, Friesland, Groningen en Drenthe wel.

De tabel laat per gewest zien van welke dag het naar welke dag sprong, en of het een 29 februari 1700 had.

Tel de overgeslagen dagen maar na. Holland sloeg er in 1583 tien over, Gelderland in 1700 elf. Die ene dag extra is precies de 29 februari van 1700. Brabant en Zeeland kwamen in 1582 trouwens precies uit op eerste kerstdag.

Soms lees je dat Nederland pas in de achttiende eeuw overstapte. Voor Holland, Zeeland en Brabant klopt dat niet: die gebruikten de nieuwe kalender toen al ruim een eeuw. Hoe het verschil ook de jaarwisseling raakte, lees je in ons artikel over oud en nieuw.

Zweden had een 30 februari

In 1712 stond er in Zweden een 30 februari op de kalender. Volgens het SMHI, het meteorologisch instituut van de Zweedse overheid, is Zweden het enige land waar dat ooit is gebeurd. Het land wilde vanaf 1700 in veertig jaar langzaam naar de nieuwe kalender, door de schrikkeldagen van die jaren over te slaan.

Toen brak er oorlog uit, en het plan raakte in de vergetelheid. In 1704 en 1708 stond 29 februari gewoon in de almanak. In 1712 besloot koning Karel XII terug te gaan naar de oude kalender. Om weer gelijk te lopen met die kalender, kreeg februari dat jaar twee schrikkeldagen, en dus een 30 februari.

Pas in 1753 stapte Zweden echt over. Op 17 februari volgde daar meteen 1 maart, schrijft de KNAW.

Waar het woord schrikkeljaar vandaan komt

Schrikken betekende vroeger springen, of een grote stap nemen. Een schrikkeljaar is dus letterlijk een jaar dat een sprong maakt. Dat staat in de Etymologiebank van het Instituut voor de Nederlandse Taal. Dat is een online verzameling van woordenboeken over de herkomst van Nederlandse woorden. Het woord is oud: het staat al in een tekst uit 1351, met de regel dat het om de vier jaar schrikkeljaar is. Het Engels gebruikt hetzelfde beeld, want leap year betekent springjaar.

Lange tijd was de extra dag niet de laatste dag van februari. Twee woordenboeken uit 1911 en 1925 in dezelfde Etymologiebank schrijven dat hij tussen 23 en 24 februari werd ingevoegd. Het feest van de apostel Matthias schoof daardoor in een schrikkeljaar op van 24 naar 25 februari. Voor de lengte van de maand maakt het niets uit: februari telt in een schrikkeljaar hoe dan ook 29 dagen.

Jarig op 29 februari

Op schrikkeldag 2024 woonden er in Nederland ruim 11 duizend mensen die op 29 februari jarig zijn. Dat telde het CBS, het Centraal Bureau voor de Statistiek, dat voor de overheid de officiële cijfers over Nederland bijhoudt. Acht van hen werden dat jaar honderd. Voor 370 kinderen in Nederland die op 29 februari 2020 zijn geboren, was het de eerste verjaardag op hun echte datum. Ze werden vier. Het CBS telt daarbij de kinderen die op 1 januari 2024 in Nederland woonden, en niet de geboorten zelf.

Omdat vier jaar 1.461 dagen duren, is de kans om op 29 februari geboren te worden ongeveer 1 op 1.461. Toch komen er op die dag iets minder kinderen ter wereld dan op dezelfde weekdag in de rest van februari. Dat zag het CBS in elk schrikkeljaar sinds 2000. Op zaterdag 29 februari 2020 waren het er 362, meldt het CBS. Op een gemiddelde zaterdag in februari waren het er dat jaar 391. Een verklaring geeft het CBS er niet bij.

Trouwen doen mensen juist graag op schrikkeldag. Op 29 februari 2020 trouwden 109 stellen of lieten ze hun partnerschap registreren. Dat is twee keer zoveel als op een gewone zaterdag in februari van dat jaar.

Ben je zelf op 29 februari jarig? In een gewoon jaar kies je zelf of de taart op 28 februari of op 1 maart op tafel komt. In 2028 valt je verjaardag weer op de echte datum, op een dinsdag.

De schrikkelseconde verdwijnt

Naast de schrikkeldag bestaat de schrikkelseconde, en die verdwijnt uiterlijk in 2035, misschien al in 2027. Die seconde heeft niets te maken met de baan om de zon, maar met de draaiing van de aarde om haar eigen as. Onze klokken lopen gelijk met atoomklokken, en die zijn veel regelmatiger dan de aarde zelf. De wereldtijd waar alle klokken op gelijk staan, heet UTC. Loopt die te ver uit de pas met de draaiing van de aarde, dan krijgt hij er een seconde bij. Dat gebeurt aan het eind van juni of december.

Dat maakt de IERS bekend, de internationale dienst die de draaiing van de aarde meet. Het bericht komt van zijn afdeling in het observatorium van Parijs. Op 6 juli 2026 meldde de dienst dat er eind december 2026 geen schrikkelseconde komt. Sinds 1 januari 2017 is er geen seconde meer bijgekomen. De laatste schrikkelseconde kwam erbij in de nacht van oud op nieuw 2016: om middernacht wereldtijd, in Nederland vlak voor 1 uur ’s nachts.

Het plan om te stoppen in 2027

Een voorstel wil de schrikkelseconde al vanaf 20 mei 2027 laten vervallen. Daarover stemmen de lidstaten van 13 tot en met 15 oktober 2026 in Versailles, op de Algemene Conferentie voor Maten en Gewichten. Die conferentie is de plek waar landen samen afspraken maken over meeteenheden. Het is op 29 september 2026 dus nog een voorstel. UTC zou dan zonder sprongen doorlopen, en mag tot een uur van de draaiing van de aarde afwijken.

Dezelfde conferentie besloot in 2022 al dat UTC uiterlijk in 2035 verder van de aarde mag afwijken. Zo is er minstens een eeuw geen schrikkelseconde meer nodig. Vaak lees je daarom dat de schrikkelseconde in 2035 stopt, maar dat is het uiterste jaar. De besluiten en voorstellen staan op de site van het BIPM, het Internationaal Bureau voor Maten en Gewichten bij Parijs.

Het risico van een seconde minder

De grootste zorg is een seconde de andere kant op. Metingen van de draaiing van de aarde wijzen erop dat er misschien juist een seconde af moet, en dat is nog nooit gedaan. Deskundigen schatten de kans dat het tegen 2035 nodig is op 30 procent, staat in het voorstel. Vitale systemen, zoals het vervoer, het stroomnet en de telecommunicatie, zijn daar volgens dezelfde tekst grotendeels niet op voorbereid.

Wij vinden het stoppen een goede keuze. Een seconde verschil met de aarde merkt niemand, een storing in het stroomnet wel. Onze klok wijkt door de tijdzone en door de zomertijd en de wintertijd vaak al meer dan een uur af van de zon. Ook dat noemt het voorstel. Aan de schrikkeldag verandert niets.

Veelgestelde vragen over het schrikkeljaar