Poolster vinden met de Grote Beer, en hoe hoog hij staat

Zoek eerst de Steelpan, het bekendste deel van de Grote Beer: zeven heldere sterren in de vorm van een pan met een steel. De twee sterren aan het eind van de pan wijzen de weg naar de Poolster, schrijft NASA, de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie. Hij is niet de helderste ster aan de hemel. Wel blijft hij de hele nacht vrijwel op dezelfde plek staan, terwijl de andere sterren om hem heen draaien. In het midden van het land, in De Bilt, staat hij altijd ongeveer 52 graden boven de horizon. Dat is iets meer dan halverwege tussen de horizon en het punt recht boven je hoofd. Recht onder hem, op de horizon, ligt het noorden. Meer over de aarde en de ruimte staat in het kennisgebied Wereld.

Van de Steelpan naar de Poolster in vier stappen

Trek een lijn door de twee voorste sterren van de Steelpan en verleng die met ruim vijf keer hun onderlinge afstand: daar staat de Poolster. Je hebt alleen een heldere avond nodig en een plek met vrij zicht op het noorden. Weet je niet waar het noorden is? In Nederland staat de zon ’s middags in het zuiden. Het noorden is de andere kant op.

• Zoek in de noordelijke helft van de hemel zeven heldere sterren in de vorm van een steelpan.
• Kijk naar de twee sterren aan de voorkant van de pan, de kant zonder steel. Ze heten Merak en Dubhe.
• Trek in gedachten een lijn van Merak, de ster onder in de pan, door Dubhe, de ster aan de rand. Verleng die lijn met ruim vijf keer de afstand tussen die twee sterren.
• Daar staat een ster die ongeveer even helder is als de sterren van de pan, zonder heldere buren. Dat is de Poolster.

Vijf keer nagerekend

Die vijf keer klopt: van Dubhe naar de Poolster is het 5,3 keer zo ver als van Merak naar Dubhe. Dat hebben wij zelf nagerekend. Afstanden aan de hemel meet je in graden. Van de horizon tot recht boven je hoofd is 90 graden. Tussen Merak en Dubhe zit 5,4 graden, van Dubhe naar de Poolster 28,7 graden.

De posities komen uit de Bright Star Catalogue, een standaardlijst van ruim 9.000 sterren die je met het blote oog kunt zien. Wij gebruikten de vijfde uitgave uit 1991, van de Amerikaanse sterrenkundigen Dorrit Hoffleit en Wayne Warren. Het sterrenkundig datacentrum van de universiteit van Straatsburg beheert die lijst.

Grote Beer of Steelpan

De Steelpan is geen officieel sterrenbeeld, maar een groep sterren binnen de Grote Beer. Die Grote Beer is een van de 88 officiële sterrenbeelden, schrijft Royal Museums Greenwich. Dat is het Britse museum bij de oude sterrenwacht van Greenwich. De pan bestaat uit zeven heldere sterren. Zes ervan zijn de helderste van het sterrenbeeld. De zevende, Megrez, zit waar de steel aan de pan vastzit en is duidelijk zwakker. In de Bright Star Catalogue staan vier andere sterren van de Grote Beer die helderder zijn dan Megrez. De rest van de beer zie je in een stad meestal niet.

De Poolster is het puntje van de staart van de Kleine Beer, schrijft NASA. Dat is een tweede, kleinere steelpan. De meeste andere sterren daarvan zijn veel zwakker, dus die zie je buiten de stad het best. Hoe sterren en sterrenbeelden in elkaar zitten, lees je in ons overzicht van de sterrenkunde.

Waar de Steelpan staat in elk seizoen

De Steelpan staat het hele jaar boven de noordelijke horizon: in het voorjaar ’s avonds hoog, in de herfst laag. Hij gaat in Nederland nooit onder. Dat komt doordat hij dicht bij de hemelpool staat: het punt waar de as van de aarde naar wijst, vlak naast de Poolster. Alle sterren draaien in een cirkel om dat punt.

Een ster gaat nooit onder als hij dichter bij de hemelpool staat dan de hemelpool boven de horizon. In Nederland staat de hemelpool het laagst in Zuid-Limburg: in Maastricht op 51 graden. Alkaid, de ster aan het eind van de steel, staat er 41 graden vanaf, zo blijkt uit de posities in de Bright Star Catalogue. Hij zakt daardoor ook in Maastricht nooit lager dan 10 graden boven de horizon. De andere zes sterren blijven nog hoger.

De pan door het jaar heen

Wel draait de pan elke 24 uur een rondje om de Poolster, en elk seizoen staat hij op een ander uur op een andere plek. In de tabel hieronder zie je waar hij om 22.00 uur staat, gerekend voor De Bilt. De hoogte loopt van de laagste tot de hoogste ster van de pan.

In de herfst staat de pan dus laag. Een huizenrij of een bomenrij kan hem dan helemaal verbergen. Zoek in oktober en november een dijk, een weiland of een strand met open zicht naar het noorden. In het voorjaar is het makkelijk: dan staat de pan ’s avonds hoog aan de hemel.

Niet de helderste ster

Veel mensen denken dat de Poolster de helderste ster is. Dat is hij niet, schrijft ook NASA. Wij hebben geteld hoeveel sterren in de Bright Star Catalogue helderder zijn. Tel je een dubbelster die je met het blote oog als één lichtpunt ziet als één ster, dan zijn het er 47. De Poolster is dus ongeveer de 48ste helderste ster aan de hele hemel. Van de sterren die ooit boven de Nederlandse horizon komen, zijn er 31 of 32 helderder, afhankelijk van hoe noordelijk je woont. De helderste van allemaal is Sirius, die je in de winter laag in het zuiden ziet.

Wat hem bijzonder maakt, is zijn plek, niet zijn licht. Toch is hij goed te zien: hij is ongeveer even helder als zes van de zeven sterren van de Steelpan. Zie je de pan, dan zie je dus ook de Poolster, ook vanuit een verlichte stad.

Een opvallend fel lichtpunt is vaak een planeet. Planeten draaien in ongeveer hetzelfde vlak om de zon en staan daardoor altijd langs dezelfde boog aan de hemel. Vanuit Nederland staan ze nooit recht in het noorden, en nooit bij de Poolster. Welke planeten er zijn en hoe ze om de zon draaien, lees je bij de planeten op volgorde.

Bijna precies boven de noordpool

De Poolster staat niet precies op de hemelpool, maar er vlak naast, schrijft NASA. Omdat de aarde draait, maakt hij daar elke 24 uur een klein rondje omheen. Uit zijn positie in de Bright Star Catalogue rekenen wij voor 2026 een afstand van 0,6 graden uit. Het rondje is dus ongeveer 1,2 graden breed.

Voor de richting maakt dat bijna niets uit. In Nederland zit je er hoogstens ongeveer 1 graad naast als je de Poolster als noorden neemt. Loop je zo een kilometer, dan kom je hoogstens zo’n 18 meter naast de echte noordrichting uit.

Een kompas wijst iets anders aan. De naald wijst naar het magnetische noorden, en dat ligt niet op dezelfde plek als de geografische noordpool. Dat magnetische noorden verschuift bovendien langzaam, schrijft Royal Museums Greenwich. Bij de sterrenwacht van Greenwich wees een kompas pas in september 2019 weer precies naar het echte noorden, voor het eerst in ruim 360 jaar.

Het noorden weten helpt ook als je het noorderlicht in Nederland wilt zien: dat verschijnt hier laag boven de noordelijke horizon.

Zo hoog als je breedtegraad

De hoek tussen de Poolster en de horizon is gelijk aan je breedtegraad, schrijft Royal Museums Greenwich. De breedtegraad zegt hoe ver je van de evenaar af zit. Op de evenaar is dat 0 graden, op de noordpool 90 graden. Hoe noordelijker je staat, hoe hoger de Poolster dus staat.

In de tabel hieronder staat hoe hoog de Poolster boven zes Nederlandse plaatsen staat. De breedtegraad komt van de weerstations van het KNMI, het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut. Omdat de Poolster 0,6 graden naast de hemelpool staat, is hij in de loop van een etmaal iets hoger of lager.

Van Maastricht naar Lauwersoog is het bijna 280 kilometer naar het noorden, want een breedtegraad is ongeveer 111 kilometer. Toch staat de Poolster in Lauwersoog maar 2,5 graden hoger. Op de evenaar staat de Poolster op de horizon, en verder naar het zuiden zie je hem niet. Het zuidelijk halfrond heeft geen heldere ster bij de zuidelijke hemelpool, schrijft NASA.

Poolshoogte nemen

Zeelieden gebruikten dit om te weten waar ze waren. Ze maten de hoogte van de Poolster en wisten dan hun breedtegraad. Dat deden ze met een graadboog: een stok met een schaalverdeling en schuifbare dwarshouten. Het meten heette de sterren schieten. Hier komt de uitdrukking poolshoogte nemen vandaan, schreef de taalkundige F.A. Stoett in zijn boek over Nederlandse spreekwoorden en gezegden. Zijn uitleg staat in de Etymologiebank van het Instituut voor de Nederlandse Taal, het kennisinstituut dat de woordenboeken van het Nederlands bijhoudt. Wie nu poolshoogte neemt, gaat kijken hoe iets ervoor staat.

Wat de Poolster zelf is

De Poolster is geen ster maar een groepje van drie. De dichtstbijzijnde begeleider werd in 2006 voor het eerst gefotografeerd, met de ruimtetelescoop Hubble, schreef NASA. De hoofdster is een superreus. Zo heten de grootste en felste sterren die er zijn. Deze geeft meer dan 2.000 keer zoveel licht als de zon. Die dichte begeleider draait er in 30 jaar omheen, op ruim 3 miljard kilometer afstand. Verder weg staat de derde ster, die je met een kleine telescoop al makkelijk ziet.

De Poolster staat volgens NASA ongeveer 430 lichtjaar van ons af. Een lichtjaar is de afstand die licht in een jaar aflegt, ongeveer 9.500 miljard kilometer. Het licht dat je vanavond ziet, vertrok dus rond het jaar 1600, aan het begin van de Gouden Eeuw.

Zijn licht gaat bovendien regelmatig een beetje op en neer. Sterren die dat doen, gebruiken sterrenkundigen als meetlat voor de afstand tot andere sterrenstelsels. De Poolster is de dichtstbijzijnde van die soort, schrijft NASA.

Niet altijd de poolster

De Poolster is niet voor altijd de poolster. De as van de aarde staat scheef en tolt heel langzaam, zoals een draaiende tol die wiebelt. Eén rondje duurt ongeveer 26.000 jaar, schrijft NASA. Daardoor wijst de as in de loop van de eeuwen naar steeds een ander punt aan de hemel.

In de tabel hieronder zie je welke ster de poolster was of wordt. In de derde kolom staat hoe helder die ster is, vergeleken met de Poolster van nu. Dat hebben wij uitgerekend met de Bright Star Catalogue.

Over het precieze tijdstip verschillen de bronnen iets. NASA houdt de tolbeweging op ongeveer 26.000 jaar. Royal Museums Greenwich schat dat de Poolster over ongeveer 28.000 jaar weer poolster is. Zeker is dat Wega een veel fellere poolster wordt dan de Poolster nu. Wega is de vijfde helderste ster aan de hemel, en je ziet hem nu op zomeravonden hoog boven je hoofd.

Zelf de Poolster vinden

Zoek de Poolster een keer zelf, zonder app. Een sterrenapp wijst hem je in een paar seconden aan. Maar wie de Steelpan eenmaal herkent, vindt de Poolster daarna overal in Nederland terug. Dat lukt op elke heldere avond van het jaar, zonder telefoon en zonder stroom. Begin in het voorjaar, als de pan hoog staat en geen huis of boom hem verbergt. Houd de lijn van Merak door Dubhe vast, tel vijf keer, en je hebt hem. Blijf je daarna nog even buiten, dan zie je op elke heldere nacht een paar vallende sterren per uur.

Veelgestelde vragen over de Poolster