Hoe lang een cadeaubon geldig is en hoe je dat afdwingt

Brancheorganisatie Detailhandel Nederland schatte de Nederlandse cadeaubonnenmarkt in 2017 op 1,5 tot 2 miljard euro per jaar, en de regering nam die schatting over in de toelichting bij de wet. Een deel daarvan wordt nooit besteed, en dat is precies waarom de termijn werd verlengd. Sinds 1 januari 2022 staat een geldigheidsduur van minder dan twee jaar op de zwarte lijst van oneerlijke voorwaarden. Wat dat betekent is minder vanzelfsprekend dan het klinkt, en net als bij andere juridische regels voor consumenten zit het venijn in de uitvoering.

Wat er sinds 2022 in de wet staat

De wet dateert van 11 oktober 2021 en ging op 1 januari 2022 in. Hij is toegevoegd aan wat juristen de zwarte lijst noemen. Dat is een opsomming in het Burgerlijk Wetboek van voorwaarden in de kleine lettertjes die tegenover een consument altijd als oneerlijk gelden. Sindsdien staat daar ook de voorwaarde op die de geldigheidsduur van een cadeaubon tot minder dan twee jaar beperkt.

Daarvoor was het een jaar. Dat volgde uit een oudere regel op diezelfde lijst, over voorwaarden die een wettelijke termijn korter maken dan twaalf maanden. Die oudere regel bestaat nog en geldt voor alles wat geen cadeaubon is.

De aanleiding was een motie uit de Tweede Kamer van november 2018. Zelfregulering had tot dan toe weinig opgeleverd: ruim vier jaar na de oprichting van een keurmerk voor cadeaukaarten waren er negen bonnen bij aangesloten. Ongeveer een derde van de vijftig meest gangbare bonnen was destijds maar een jaar geldig.

Waarom twee jaar niet vanzelf gaat

Hier gaat vrijwel elke Nederlandse pagina de mist in. De wet verbiedt de winkel niets. Hij merkt een voorwaarde aan als oneerlijk, en het gevolg daarvan is dat jij die voorwaarde kunt vernietigen. Doe je dat niet, dan blijft er gewoon staan wat er staat.

De toelichting bij de wet is er duidelijk over: de consument kan zo’n bepaling vernietigen met een verklaring aan de tegenpartij. Dat is geen rechtszaak maar een brief of een mail waarin je schrijft dat je de voorwaarde over de geldigheidsduur vernietigt omdat die op de zwarte lijst staat. De toezichthouder ACM heeft daar een voorbeeldbrief voor op zijn consumentenloket ConsuWijzer.

Ons oordeel is dan ook dat de regel zwakker is dan hij klinkt. Twee jaar is geen recht dat je krijgt, het is een recht dat je moet inroepen, en daarvoor moet je weten dat het bestaat. Volgens ACM is de bon na zo’n vernietiging zelfs onbeperkt geldig; dat is een verdergaande uitkomst dan de twee jaar waar iedereen het over heeft.

Eén uitzondering is belangrijk: de regel geldt niet voor bonnen die horen bij een overeenkomst van vóór 1 januari 2022. Bonnen die op dat moment al in omloop waren, mochten korter geldig blijven.

Welke bonnen er niet onder vallen

Dit is de tweede grote misvatting. De wet gaat alleen over een cadeaubon, en dat is een bon die naar zijn aard bedoeld is om cadeau te doen. De toelichting sluit er vier uitdrukkelijk uit: actiecodes, bonnen die een winkel uitgeeft voor klantenbinding, de tegoedbon die je krijgt als je een in een fysieke winkel gekocht artikel terugbrengt, en digitale portemonnees met een bestedingstegoed.

Voor die tegoedbon bestaat dus geen wettelijke minimumtermijn, bevestigt ACM. Dat is vervelend nieuws voor veel mensen, want juist die bon ligt na de feestdagen in huis. Er is wel een tegenwicht: bij een online aankoop hoef je een tegoedbon helemaal niet te accepteren. Maak je de koop binnen de wettelijke bedenktijd ongedaan, dan heb je recht op je geld terug, op dezelfde manier als je betaalde.

Ook in een gewone winkel geldt dat je een tegoedbon niet hoeft aan te nemen, al heb je daar bij spijt van een aankoop geen recht op geld. Is het product kapot of niet wat je mocht verwachten, dan is dat een ander verhaal en staat de wet wel aan jouw kant. Een spaarkaart of een gratis gekregen bon uit een loyaliteitsprogramma valt er eveneens buiten.

Wat er geldt als er geen datum op staat

Veel bonnen dragen helemaal geen vervaldatum, en dan gelden er andere regels. In de tabel hieronder zie je per situatie hoe lang de bon meegaat en waar dat op berust.

Over die vijf jaar is iets merkwaardigs aan de hand, en dat noemen we omdat je het zelf kunt nakijken. De toelichting bij de wet verwijst naar de verjaringsregel voor renten, huren en pachten, en die past niet op een cadeaubon. De bepaling die er naar onze lezing bij hoort, gaat over het nakomen van een afspraak om iets te geven of te doen. Beide leveren vijf jaar op, dus voor de uitkomst maakt het niet uit. Een rechter heeft zich er voor zover wij hebben kunnen nagaan nog niet over uitgesproken.

Mag een winkel een verlopen bon weigeren

Ja. Vragen mag altijd, maar de winkel hoeft geen ja te zeggen. Er bestaat geen coulanceplicht en de wet geeft je hier geen stok achter de deur. Kijk wel even of de voorwaarde die de bon liet verlopen zelf klopte. Was die korter dan twee jaar, dan kun je hem alsnog vernietigen en voer je een heel ander gesprek.

Een zaak bij de Geschillencommissie uit februari 2019 laat zien hoe het anders kan lopen. Die speelde nog onder de oude regel van één jaar, maar het punt waar het om draait is niet veranderd. Iemand had bij de aankoop van hoortoestellen een bon van 250 euro gekregen en bood die bijna een jaar na de vervaldatum aan. De commissie wees de klacht af, omdat het een cadeau van de ondernemer was waar geen betaling tegenover stond. Daar mag een winkel dus voorwaarden aan verbinden die hij zelf kiest.

De winkel is failliet en je hebt nog een bon

Wij vonden geen overheidspagina die deze vraag behandelt, terwijl hij elk jaar na een winkelfaillissement door het land gaat. Wat de wet bepaalt, is wel duidelijk. Zodra een bedrijf failliet is, kun je je vordering niet meer los innen. Je meldt hem schriftelijk aan bij de curator, met je bon als bewijsstuk.

Geeft je bon recht op spullen of een dienst in plaats van op een bedrag in euro’s, dan zet de curator hem om in geld. Een bon die op naam van de houder staat in plaats van op jouw naam, kan gewoon worden opgevoerd. De wet kent daar een aparte bepaling voor. Daarna sta je in de rij van gewone schuldeisers, achter de bank, de belastingdienst en het personeel.

Wat je dan krijgt, kunnen we niet zeggen. Wij vonden geen openbaar cijfer over wat gewone schuldeisers bij winkelfaillissementen gemiddeld ontvangen. Reken er in de praktijk op dat het weinig tot niets is. Dat maakt het advies simpel: een cadeaubon is geen spaarpot, dus besteed hem in het jaar dat je hem krijgt.

Restbedrag en betalen met een bon

Een winkel hoeft een cadeaubon niet in geld uit te betalen, ook niet als er nog een paar euro op staat. Vragen mag, maar je hebt er geen recht op. Wij vonden geen wettelijke regel over een minimumbesteding of over het verbod om in delen te betalen. Die voorwaarden mag de winkel dus zelf stellen, zolang ze vooraf bekend zijn.

Eén grens is er wel. Bij een bon die je bij veel verschillende winkels kunt besteden, mag online hoogstens 50 euro per bestelling van de bon af. De rest betaal je bij, en het restant blijft staan voor een volgende aankoop. Dat schrijft ACM; waar die grens precies op berust, zegt de toezichthouder er niet bij.

Een voucher die je krijgt omdat een reis of een voorstelling niet doorging, is weer iets anders. Volgens Ondernemersplein, het overheidsloket voor ondernemers, moet zo’n voucher een volwaardige vervanging zijn, een redelijke tijd geldig zijn en ook eerder betaalde reserverings- en administratiekosten dekken. Bovendien houd je het recht om alsnog je geld terug te vragen.

Veelgestelde vragen over cadeaubonnen