Dictatuur uitgelegd, met kenmerken en de landen van nu

Op het journaal wint een president zijn verkiezing, terwijl zijn grootste tegenstander in de cel zit. Is dat dan een dictatuur? Onderzoekers gebruiken liever een ander woord: autocratie. Zo noemen zij elk land waar burgers de regering niet eerlijk kunnen wegstemmen. Eind 2025 telden onderzoekers van het V-Dem Instituut er 92. Democratieën waren er 87.

Het V-Dem Instituut hoort bij de Universiteit van Göteborg in Zweden en meet hoe democratisch landen zijn. Bijna drie op de vier mensen wonen volgens zijn jaarrapport van maart 2026 in een autocratie. Meer over politiek en samenleving staat in het kennisgebied Maatschappelijk.

Wat betekent dictatuur?

Dictatuur betekent dat één persoon of een kleine groep alle macht in een land heeft, zonder dat iemand die macht begrenst. Het woord zegt alleen wie de baas is. Welke ideeën die leider heeft, zegt het dus niet.

Het Algemeen Nederlands Woordenboek omschrijft een dictator als iemand die in een gebied alle macht heeft en autoritair regeert. Dat woordenboek is van het Instituut voor de Nederlandse Taal, een wetenschappelijk instituut dat het Nederlands beschrijft. Autoritair betekent dat de leider beslist en geen tegenspraak duldt.

In een democratie is de macht juist verdeeld over parlement, regering en rechter. Die verdeling heet de scheiding der machten. Ze moet voorkomen dat te veel macht bij een kleine groep terechtkomt, schrijft ProDemos. Die organisatie geeft voorlichting over politiek. In een dictatuur ontbreekt die verdeling.

Waar het woord vandaan komt

Het woord dictator komt uit het oude Rome. Daar was het eerst de naam van een tijdelijke functie. Twee bestuurders met gelijke macht, de consuls, regeerden er samen. Alleen in tijden van nood kreeg één man de onbeperkte macht: de dictator. Zodra het gevaar voorbij was, hoorde hij af te treden. Zo staat het in het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, een woordenboek over de herkomst van woorden.

Eerst Sulla en later Caesar bleven echter dictator toen het gevaar voorbij was. Daardoor kreeg het woord een slechte klank, schrijft het woordenboek.

In het Nederlands was dictator eerst de naam voor die Romeinse machthebber. In 1872 duikt ook de betekenis onbeperkt heerser op. De betekenis van iemand die zelf alle macht in een staat grijpt, volgt in 1916. Het woord dictatuur is in het Nederlands gevonden vanaf 1850.

De kenmerken van een dictatuur

Een dictatuur herken je aan wat er ontbreekt: vrije verkiezingen, een onafhankelijke rechter en vrije media. De tabel hieronder zet acht kenmerken van een democratie op een rij. Ernaast staat hoe het in een dictatuur gaat.

Wat het voor één mens betekent

Waar de overheid zich niet aan de wet houdt, kan zij je opsluiten zonder dat er een rechter aan te pas komt. ProDemos noemt zo’n land een politiestaat. In een rechtsstaat kan dat daarentegen niet zomaar. Dat is een land waar ook de overheid zich aan de wet moet houden.

Het verschil tussen dictatuur en autocratie

Autocratie is het ruime woord voor elk land dat geen democratie is. Dictatuur is het gewone woord voor de strengste vorm. Zo lezen wij de bronnen. Letterlijk betekent autocratie alleenheerschappij.

Onderzoekers gebruiken het woord ruimer dan die letterlijke betekenis. Het rapport van het V-Dem Instituut rekent er ook landen toe die verkiezingen houden, maar geen vrije en eerlijke. In de lopende tekst van dat rapport staat het Engelse woord voor dictatuur maar drie keer, zo telden wij.

Wie bij dictatuur alleen aan een generaal in uniform denkt, mist dus de meeste onvrije landen. Volgens ons is dat het grootste misverstand over dictaturen: de alleenheerser van nu houdt meestal gewoon verkiezingen. Hij zorgt er alleen voor dat hij ze niet kan verliezen.

Wat een totalitaire staat is

Een totalitaire staat is een land waar de overheid zich met alles en iedereen bemoeit. Burgers hebben er geen privacy en kritiek wordt genadeloos afgestraft, schrijft ProDemos. Als voorbeeld noemt ProDemos Noord-Korea. Dit woord gaat dus over hoe ver de macht reikt, en niet elke dictatuur gaat zo ver. De tabel hieronder zet de vier woorden naast elkaar.

Welke landen zijn een dictatuur?

Een officiële lijst van dictaturen bestaat niet. Onderzoekers van het V-Dem Instituut telden eind 2025 wel 35 gesloten autocratieën. In zo’n land komt de regering niet uit verkiezingen waaraan meer partijen meedoen. Die groep komt volgens ons het dichtst bij wat mensen een dictatuur noemen. Hun rapport steunt op het oordeel van ruim 4.200 wetenschappers en landenkenners.

Het rapport verdeelt 179 landen en gebieden in vier soorten. De tabel hieronder geeft per soort het kenmerk, het aantal landen en het deel van de wereldbevolking.

De bovenste twee rijen zijn samen de 92 autocratieën. Daar wonen 6 miljard mensen. In de strengste groep alleen 2,3 miljard. Nederland staat als liberale democratie in de onderste rij. Hoe ons land scoort, lees je in ons artikel over de democratie in Nederland.

De 35 gesloten autocratieën

De tabel hieronder noemt de 35 landen en gebieden op alfabet. Zo deelden de onderzoekers ze eind 2025 in.

Op de lijst staan ook koninkrijken, zoals Marokko, Jordanië en Saoedi-Arabië. Dat komt door de maatstaf: de onderzoekers kijken hoe de regering aan de macht komt. Guinee-Bissau, Turkmenistan en Oezbekistan kunnen volgens het rapport ook bij de autocratieën met verkiezingen horen.

Hoe zeker die telling is

Helemaal zeker is de telling niet, want het aantal autocratieën kan volgens het rapport tussen 84 en 105 liggen. De grens tussen democratie en autocratie is namelijk niet scherp, zeggen de onderzoekers zelf. De indeling is bovendien van de onderzoekers die het rapport schreven. Een officieel standpunt van het instituut is het niet, zo staat in het rapport. Wij nemen hun indeling over en plakken zelf geen etiket op een land.

De richting is echter duidelijk. In 2019 telden de onderzoekers 22 gesloten autocratieën. Eind 2025 waren het er 35.

Soorten dictaturen met een voorbeeld

Onderzoekers onderscheiden vier soorten dictaturen: het bewind van één persoon, van één partij, van het leger en van een vorst. Die indeling komt van Barbara Geddes, Joseph Wright en Erica Frantz, drie onderzoekers van Amerikaanse universiteiten. Zij maakten een lijst van de dictaturen van 1946 tot en met 2010.

Wij telden in die lijst 280 regimes in 120 landen. Een regime is hier één bewind van begin tot eind. De tabel hieronder laat zien hoe vaak elke soort voorkwam, met een voorbeeld.

Ruim een op de drie regimes draaide dus om één persoon, in Spanje om Franco. Hij stierf in 1975. De onderzoekers laten het regime echter pas eindigen in 1976, toen het parlement verkiezingen invoerde waarbij alle volwassenen mochten stemmen.

Mengvormen en een paar bijzondere gevallen telden zij bij een van de vier soorten. Het Chili van Pinochet telt daardoor als militair bewind.

Bij het bewind van één partij horen in de lijst ook landen waar een communistische partij de leiding heeft, zoals China. Meer daarover staat in ons artikel over de vijf communistische landen van nu.

Het leger blijft het kortst

Een bewind van het leger valt het snelst. In de lijst zat het leger gemiddeld ruim 7 jaar aan de macht. Eén persoon hield het ruim 11 jaar vol en één partij ruim 27 jaar. Vorsten bleven daarentegen het langst zitten: ruim 31 jaar.

Dat zijn gemiddelden over de jaren 1946 tot en met 2010. Wij rekenden ze zelf uit. Tellen de jaren vóór 1946 mee, dan komen vorsten zelfs op 56 jaar.

Hoe een democratie een dictatuur wordt

Een democratie wordt langs drie wegen een dictatuur: met een staatsgreep, met een oorlog of stap voor stap van binnenuit. Zo delen wij de voorbeelden in dit artikel in.

Een staatsgreep is een machtsgreep in één klap, vaak door het leger. In Chili zette het leger op 11 september 1973 de gekozen regering af. Griekse officieren grepen op 21 april 1967 de macht. In Spanje was het een oorlog: het leger van Franco versloeg in 1939 de troepen van de gekozen regering.

Duitsland in 1933 in 52 dagen

Adolf Hitler zette het Duitse parlement in 52 dagen buitenspel. Dat is onze telling vanaf de dag van zijn benoeming. In de tabel hieronder staan de stappen.

Rijkskanselier is de Duitse naam voor de leider van de regering. Hitler was niet door het volk gekozen. De president benoemde hem, en dat ging op een wettige manier, schrijft de Anne Frank Stichting. Dat is de stichting van het Anne Frank Huis in Amsterdam.

Na de brand kondigde de president een noodregel af. Daardoor kon de politie willekeurig huizen doorzoeken en mensen arresteren. Toch kreeg de partij van Hitler op 5 maart geen meerderheid: 43,9 procent van de stemmen.

Op 23 maart stemde het parlement vervolgens over een nieuwe wet. Met die machtigingswet kon Hitler vier jaar lang wetten maken zonder het parlement en de president. Om het gebouw stonden mannen van de SA en de SS, de eigen troepen van zijn partij. De wet kwam erdoor met 444 stemmen voor en 94 tegen. Vanaf midden juli 1933 waren alle andere partijen verboden.

De nazi’s gebruikten steeds juridische middelen, schrijft de stichting, ‘om zo de schijn van legaliteit op te houden’. Elke stap leek dus volgens de regels te gaan.

In Italië duurde het jaren voordat het gekozen parlement was verdwenen. Dat lees je in ons artikel over het fascisme van Mussolini.

Wat onderzoekers nu zien

Censuur van de media is het meest gebruikte middel van regeringen die hun land minder democratisch maken. Het rapport van het V-Dem Instituut telde 44 zulke landen, stand eind 2025. In 32 daarvan greep de regering naar censuur.

Wat Nederland tegen een dictatuur beschermt

De Nederlandse Grondwet verdeelt de macht en maakt het moeilijk om die verdeling te veranderen. De eerste zin luidt: ‘De Grondwet waarborgt de grondrechten en de democratische rechtsstaat.’ Vier regels vormen het slot op de deur.

• De Tweede Kamer en de Eerste Kamer zitten vier jaar, daarna volgen nieuwe verkiezingen.
• Rechters worden voor het leven benoemd, en een minister kan hen niet ontslaan.
• Niemand heeft vooraf toestemming nodig om zijn mening te laten drukken.
• Bij een noodtoestand beslist het parlement meteen of die mag voortduren.

Het zwaarste slot zit op de Grondwet zelf. Wie haar wil veranderen, moet eerst langs de kiezer. Pas na verkiezingen mag de nieuwe Tweede Kamer het voorstel definitief aannemen. Daarna volgt de Eerste Kamer. In beide Kamers is dan twee derde van de stemmen nodig. Hoe dat gaat, lees je in ons artikel over de Grondwet wijzigen.

Waar het slot zwakker is

De Nederlandse rechter mag niet oordelen dat een wet tegen de Grondwet ingaat. Dat heet het toetsingsverbod. ProDemos geeft als reden dat rechters niet door het volk zijn gekozen.

Aan een verdrag mag de rechter een wet wel toetsen. Een verdrag is een afspraak tussen landen. Een regel daaruit die iedereen bindt, gaat voor op een wet.

Er is een voorstel om de rechter wetten ook te laten toetsen aan een deel van de grondrechten uit de Grondwet. Volgens de Wetgevingskalender van de overheid lag dat voorstel op 5 oktober 2026 bij de Raad van State, sinds 3 juli. Die raad adviseert de regering over wetsvoorstellen.

De Grondwet bewaken nu dus vooral het parlement en de kiezer. Regels werken echter alleen zolang mensen zich eraan houden.

Drie vragen bij nieuws over een land

Hoor je dat een land een dictatuur wordt genoemd, stel dan drie vragen. Kan de regering worden weggestemd? Kan een rechter de regering terugfluiten? En kan een krant schrijven wat de leider niet wil lezen?

Is het antwoord drie keer nee, dan past het woord. Wil je weten hoe een land ervoor staat, zoek het dan op in het nieuwste rapport van het V-Dem Instituut.

Veelgestelde vragen over dictatuur