Kruidnoten of pepernoten? Het verschil en wat erin zit

Wat de pieten uitdelen en wat in zakken in de supermarkt ligt, zijn kruidnoten. De echte pepernoot is een hoekig, taai brokje met een lichtere kleur. Toch zeg je niets verkeerds als je alles pepernoten noemt, want het woordenboek Dikke Van Dale doet dat ook. In een handje kruidnoten van 17 gram zitten 75 kilocalorieën, rekent het Voedingscentrum voor. Dat is de organisatie die met geld van de overheid voorlichting geeft over eten. Meer over eten en drinken lees je in het kennisgebied Voeding.

Verrassender is de herkomst. In de negentiende eeuw hoorde de kruidnoot al bij het sinterklaasgebak. Hij bleef toen nog een koekje voor het hele jaar. Pas na 1950 stond hij bijna alleen nog in november en december in de krant, volgens onze telling.

Het verschil tussen kruidnoten en pepernoten

Een kruidnoot is een hard, bruin bolletje van speculaas en een pepernoot een zacht, hoekig stukje peperkoek. Zo omschrijft het Algemeen Nederlands Woordenboek de twee. Dat woordenboek komt van het Instituut voor de Nederlandse Taal, dat de wetenschappelijke woordenboeken van het Nederlands maakt. Bij de pepernoot staat erbij dat hij vaak wordt verward met de kruidnoot.

Je proeft het verschil meteen. Een kruidnoot is knapperig en smaakt naar speculaas. De pepernoot is zacht en taai, en smaakt volgens het woordenboek naar honing en anijs. Peperkoek ken je misschien beter als ontbijtkoek.

Ook de vorm verraadt ze. De kruidnoot is aan één kant plat en aan de andere kant bol. Een pepernoot is een ongelijk, lichtbruin blokje.

Vier koekjes naast elkaar in een tabel

In de tabel hieronder staan de twee met hun familie: taaitaai en speculaas. Je ziet wat elk koekje is, hoe het aanvoelt en uit welk jaar de oudste vermelding komt.

Elk jaartal hoort bij de oudste tekst waarin het woord tot nu toe is gevonden. Ouder kan dus altijd, want een koekje wordt gebakken voordat iemand erover schrijft. Speculaas heette in 1749 nog speculatie.

Wat zijn de echte kruidnoten?

Echte kruidnoten zijn de harde, halve bolletjes van speculaas. Dat zijn precies de koekjes die je in de supermarkt koopt. De verwarring gaat alleen over de naam. Wie zegt dat de echte de taaie brokjes zijn, bedoelt de pepernoot.

Waarom noemen mensen kruidnoten pepernoten?

Mensen noemen kruidnoten pepernoten omdat pepernoot al heel lang de naam voor de hele familie is. Dat legt Onze Taal uit, het genootschap dat taaladvies geeft. De Dikke Van Dale noemt een pepernoot volgens Onze Taal een ‘dobbelsteentje van peperkoek of half bolletje van speculaas’. De kruidnoot valt daar gewoon onder.

Nieuw is dat door elkaar halen dus niet. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal is het grote historische woordenboek van het Instituut voor de Nederlandse Taal. Het stuk over de pepernoot verscheen in 1920. Daarin lijkt de pepernoot op een dobbelsteentje dat ‘van boven meestal bolrond’ is. In het zuiden heette volgens dat stuk ook een soort kruidnoten pepernoot.

Zelfs het RIVM doet eraan mee. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu houdt in de NEVO-tabel bij wat er in ons eten zit. Bij het product kruidnoten staat daar als tweede naam pepernoten.

Je kent het van thuis. Op de zak staat kruidnoten, en toch vraagt iedereen aan tafel om de pepernoten. Ons oordeel: allebei klopt, en iemand verbeteren is niet nodig. Alleen bij de bakker kan het woord pepernoten je iets anders opleveren dan je verwacht.

Peper was het woord voor alle specerijen

Peper was vroeger de bekendste specerij en werd het woord voor alle specerijen. Specerijen zijn gedroogde smaakmakers als kaneel en kruidnagel. In een pepernoot hoeft dus geen peper te zitten. De meeste recepten gebruiken speculaaskruiden, en daar zit volgens Onze Taal niet altijd peper in. Een taalblad schreef in 1872 dat peper ‘een algemeene naam werd voor alle kruid’. Peperkoek betekende dus gekruide koek.

Kruidnoot was ook een naam voor nootmuskaat

Het woord kruidnoot had vroeger een tweede betekenis: nootmuskaat. Die betekenis staat nog in het Algemeen Nederlands Woordenboek, met de aantekening dat ze aan het verdwijnen is.

Je ziet haar terug in de Utrechtsche courant van 1 juni 1792. Daar staat de lading van zes schepen uit Azië. Tussen de peper, de kruidnagelen en de kaneel staan ook ‘Kruidnoten’. Dat waren vrijwel zeker geen koekjes, maar noten voor in de keuken. Wie die specerijen naar Europa haalde, lees je in ons artikel over de Gouden Eeuw.

Waar de kruidnoot vandaan komt

Het oudste koekje met de naam kruidnoot dat wij in een krant vonden, komt uit Bloemendaal en is van 30 juli 1795. We zochten in Delpher. Dat is het archief met oude kranten van de Koninklijke Bibliotheek, de nationale bibliotheek. In de Haarlemse Courant stond die dag een broodbakkerij in Bloemendaal te koop. De bakkerij was volgens de advertentie ‘zeer beroemd door de oprechte Bloemendaalsche kruidnooten’. De koper zou het geheim van de koekjes te horen krijgen.

Negen jaar later prees bakker J.E. Huysinga zijn ‘Bloemendaalsche kruidnoten’ aan. Dat deed hij op 9 augustus 1804 in de Oprechte Haarlemse courant. Hij bakte ze in broodbakkerij De Trompetter. Ze waren volgens hem ‘sedert onheuglyke Jaren’ beroemd. Zo lang als iemand zich kon herinneren, dus.

Het was juli en augustus, geen december. Over Sinterklaas zeggen deze advertenties niets. In 1818 waarschuwde bakkerij De Trompetter in de krant voor namaak. In 1862 stonden ‘Bloemendaalder kruidnoten’ in het Algemeen Handelsblad. De krant noemde ze samen met Haarlemmer halletjes. Dat zijn koekjes uit Haarlem. De kruidnoot was dus een koekje uit de streek.

Later in die eeuw stond de kruidnoot in de krant in lijsten met koekjes en hun prijs. Wij lazen 14 willekeurig gekozen advertenties uit de jaren 1875 tot en met 1899. In 12 daarvan staat hij in een lijst met ander gebak. Zijn buren zijn Weesper moppen, janhagel en Arnhemse meisjes. Dat laatste koekje ken je misschien uit ons overzicht van typisch Nederlands eten.

Van koekje voor het hele jaar naar sinterklaaskoekje

De kruidnoot werd pas in de loop van de twintigste eeuw een koekje voor december. Dat blijkt uit onze telling. We zochten in Delpher op het woord kruidnoot. Het meervoud, het verkleinwoord en de oude spelling kruidnooten telden mee. Daarna keken we in welke maand de advertenties en artikelen verschenen. Voor de pepernoot deden we hetzelfde.

In de tabel zie je per periode hoe vaak de kruidnoot in de krant stond. Je ziet ook welk deel daarvan in november of december viel.

November en december zijn 2 van de 12 maanden. Een koekje zonder seizoen komt dan op 17 procent uit. De kruidnoot haalde dat in onze telling eerst niet eens. Van 1875 tot en met 1899 was december de maand waarin hij het minst in de krant stond. De pepernoot stond in die jaren al de helft van de keren in november of december in de krant.

De oudste advertentie die wij vonden waarin kruidnoten bij Sinterklaas horen, komt uit 1858. Ze stond in De Oostpost, een krant uit Soerabaja. Die stad ligt in Indonesië, toen Nederlands-Indië. Een verkoper bood daar ‘Sint Nicolaasgebak’ aan. Daarbij horen vrijsters en vrijers, de grote poppen van koek, en ook kruidnoten. Uit de jaren ervoor vonden we geen advertentie en geen artikel waarin kruidnoten bij het feest horen.

Wat de telling niet zegt

Een telling in kranten meet wat er gedrukt werd, niet wat er gegeten werd. De computer leest oude letters niet foutloos, en daardoor mist hij een deel. In elke periode zijn de meeste treffers advertenties. En in de jaren tot 1875 betekent kruidnoot in de krant nog vaak nootmuskaat. Daarom begint de tabel in 1875.

Toch is het verschil te groot om daardoor te komen: van 13 procent naar 91 procent. Kruidnoten kwamen in de negentiende eeuw bij het sinterklaasfeest, maar ze bleven nog tientallen jaren een koekje voor het hele jaar. Hoe het feest zelf in die eeuw veranderde, lees je in ons artikel over waar Sinterklaas vandaan komt.

Sinds wanneer er met pepernoten wordt gestrooid

Met pepernoten wordt waarschijnlijk al sinds het einde van de achttiende eeuw gestrooid. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal haalt een regel van de dichter Berkhey aan: ‘Peperneuten, daar de Kindren mee strooyen’. Een jaartal staat er niet bij. Een woordenboek over de herkomst van woorden dateert een andere regel van dezelfde bladzijde op 1798.

Pakjesavond heette in Amsterdam zelfs strooiavond. Dat schreef Jan ter Gouw in 1871 in zijn boek De volksvermaken. Kinderen gebruikten pepernoten volgens het Woordenboek der Nederlandsche Taal bovendien als speelgeld.

Waarom er gestrooid wordt, zegt geen van deze bronnen. We weten daarom alleen dat het gebruik oud is.

Het strooien zelf is intussen voorbij. Tegenwoordig strooit Piet geen snoepgoed meer over de vloer of de straat, schrijft het Meertens Instituut. Dat instituut onderzoekt de Nederlandse taal en cultuur. Het hoort bij de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Kinderen krijgen het snoep nu in de hand of in een zakje, omdat dat schoner is.

Wat er in kruidnoten zit

In 100 gram kruidnoten zitten 442 kilocalorieën, staat in de NEVO-tabel van het RIVM uit 2025. Dat is ongeveer een kwart meer dan in taaitaai.

Dat verschil komt door het vet. In kruidnoten zit bijna 12 gram vet per 100 gram, terwijl taaitaai nog geen gram bevat. Suiker zit er in allebei veel. Bij een kruidnoot is dat bijna een derde van het gewicht.

In de tabel staan vier soorten sinterklaaslekkers naast elkaar. Alle getallen gelden per 100 gram.

Zijn pepernoten gezonder dan kruidnoten?

Echte pepernoten bevatten minder vet en minder calorieën dan kruidnoten, schrijft het Voedingscentrum. Voor taaitaai geldt hetzelfde. In de rekenhulp van het Voedingscentrum wegen drie pepernoten samen 9 gram. Daar zitten 32 kilocalorieën in. Per 100 gram is dat volgens onze berekening ongeveer 356. Kruidnoten zitten daar ruim boven.

Daar staat de suiker tegenover. De drie pepernoten uit de rekenhulp bevatten 3,4 gram suiker. Dat is volgens onze berekening ongeveer 38 gram per 100 gram. Kruidnoten bevatten 31 gram. Gezond is dus geen van de twee. Het blijft snoepgoed.

Het grootste verschil maakt de chocolade. Kruidnoten met een laagje chocolade hebben namelijk bijna twee keer zoveel vet als gewone. De naam op de zak zegt dus weinig. Kijk of er chocolade omheen zit, en vooral hoeveel je pakt.

Hoeveel is een handje?

Een handje kruidnoten weegt volgens het Voedingscentrum 17 gram en levert 75 kilocalorieën. Met chocolade eromheen is dat volgens onze berekening 83.

Een schaaltje van 100 gram is bijna zes handjes. Op een etiket geldt 2.000 kilocalorieën als rekengetal voor een dag. Wie het schaaltje leeg eet, zit volgens onze berekening al op ruim een vijfde daarvan. Wat je zelf nodig hebt, lees je in ons artikel over calorieën per dag.

Het Voedingscentrum geeft tips om in de sinterklaastijd minder te snoepen.

• Kies vooraf één soort snoepgoed en bedenk hoeveel je ervan wilt eten.
• Koop niet te veel. Wat je niet in huis hebt, eet je ook niet op.
• Zet het snoepgoed in kleine bakjes op tafel. Uit kleine bakjes eten mensen minder.
• Zet er iets gezonds naast, zoals partjes mandarijn of stukjes paprika.

Zo kies je in de winkel

Kijk naar de vorm, niet naar het woord op het bordje. Ronde, harde bolletjes zijn kruidnoten, hoe de winkel ze ook noemt. Lichtbruine, hoekige brokjes die meegeven als je erin knijpt, zijn pepernoten.

Koop voor pakjesavond op 5 december van allebei een beetje en proef ze naast elkaar. Daarna vergeet je het verschil niet meer.

Veelgestelde vragen over kruidnoten en pepernoten