Hoogsensitief: kenmerken en wat een test niet bewijst

Hoeveel mensen hoogsensitief zijn, hangt af van waar onderzoekers de streep trekken. De eerste schatting kwam uit 1997. Die was 15 tot 20 procent. Dat staat in een overzicht uit 2019 van onderzoekers van onder meer het Radboudumc, het academisch ziekenhuis in Nijmegen. Latere metingen komen uit op 20 tot 35 procent. De onderzoekers schrijven ook wat het is: een eigenschap van je persoonlijkheid en geen stoornis. Een test op een website verandert daar niets aan. Meer over gezondheid lees je in het kennisgebied Maatschappelijk.

Wat hoogsensitief betekent

Hoogsensitief betekent dat je meer opmerkt, en dat wat je opmerkt harder binnenkomt. De Amerikaanse onderzoeker Elaine Aron van de universiteit Stony Brook beschreef de eigenschap in 1997. In de wetenschap heet die eigenschap sensory processing sensitivity. Vrij vertaald is dat gevoeligheid in hoe je prikkels verwerkt. Een prikkel is alles wat je zintuigen opvangen, zoals geluid, licht en geur. Ook de stemming van iemand anders is een prikkel.

Je herkent het misschien. Na een verjaardag met een volle kamer zit jij ’s avonds uitgeteld op de bank. Je partner praat nog vrolijk na.

Andere woorden voor hetzelfde zijn hooggevoelig en HSP. Die letters staan voor highly sensitive person, een zeer gevoelig persoon.

Ook in Nederland loopt er onderzoek. Corina Greven werd in 2021 hoogleraar aan het Radboudumc. Zij onderzoekt gevoeligheid voor de omgeving. Ze is ook de eerste auteur van het overzicht uit 2019.

Wat zijn de kenmerken van een hoogsensitief persoon?

Een hoogsensitief persoon heeft vier kenmerken. Zo staat het in het overzicht uit 2019:

• Je verwerkt informatie diep. Je denkt lang na over wat je ziet en hoort.
• Emoties komen sterk binnen, ook die van anderen.
• Kleine dingen in je omgeving vallen je op.
• Overprikkeld raak je snel. Dan komt er meer binnen dan je kunt verwerken.

Onderzoekers meten de eigenschap bij volwassenen en bij kinderen. Voor kinderen vanaf acht jaar bestaat een eigen, kortere vragenlijst.

De kenmerken hebben twee kanten. Volgens het overzicht hebben gevoelige mensen meer last van een nare omgeving. Van een fijne omgeving hebben ze juist meer profijt dan anderen.

Hoeveel mensen hoogsensitief zijn

Tussen de 15 en 35 procent van de mensen heet in onderzoek hoogsensitief, afhankelijk van de meting. Het bekende getal van één op de vijf begon niet als telling. Volgens het overzicht uit 2019 werd het voorgesteld naar het voorbeeld van ouder onderzoek bij baby’s. Daarin reageerde een kleine groep baby’s heftig op beeld, geluid en geur.

Later zijn er wel groepen gemeten. In de tabel hieronder zie je wie er meededen en hoe groot de gevoeligste groep was.

Bij de Amerikaanse studenten zie je hoe zacht zo’n getal is. De onderzoekers splitsten de groep in twee helften. In de ene helft was afgerond 27 procent hoogsensitief, in de andere 30 procent. Voor de hele groep staat in hun eigen tabel 29 procent. De samenvatting van hetzelfde onderzoek noemt 31 procent.

In een klas van 25 kinderen

In een klas van 25 kinderen zijn volgens onze berekening 4 tot 9 kinderen hoogsensitief. Bij 15 procent zijn het er bijna 4. Bij 35 procent zijn het er bijna 9. Zo’n grote groep kun je moeilijk een uitzondering noemen.

De schrijvers van het overzicht uit 2019 gebruiken dat zelf als argument. Volgens hen is het onwaarschijnlijk dat een stoornis bij bijna een derde van de mensen voorkomt.

Een glijdende schaal en geen hokje

Gevoeligheid is een glijdende schaal, en de meeste mensen zitten in het midden. Dat zei Judith Homberg, hoogleraar en neurowetenschapper van het Radboudumc, in een nieuwsbericht van 5 april 2023.

Onderzoekers verdelen die schaal soms in drie groepen, met bloemen als beeld. De paardenbloem is weinig gevoelig en de orchidee is het gevoeligst. Daartussen zit de tulp. Bij de Amerikaanse studenten was die middengroep de grootste, met 40 procent.

Waar de tulp ophoudt en de orchidee begint, is een afspraak. De onderzoekers noemen hun grenzen zelf voorlopig.

Wat een test op hoogsensitiviteit meet

Een test op hoogsensitiviteit meet hoe jij jezelf inschat. Hij meet niet hoe je zintuigen of je hersenen werken. De bekendste lijst is die van Aron, met 27 vragen. Bij elke vraag geef je een cijfer van 1 tot 7.

Drie voorbeelden van zulke vragen. Raak je snel overweldigd door sterke prikkels? Hebben de stemmingen van anderen invloed op je? Raakt kunst of muziek je diep? De lijst is getest bij 604 psychologiestudenten en 301 andere mensen.

Voor onderzoek is de lijst goed getoetst, staat in het overzicht uit 2019. Wat ontbreekt, is een meting van buitenaf. De schrijvers noemen twee manieren. De ene is kijken naar gedrag. De andere is een vraaggesprek met vaste onderwerpen door een getrainde onderzoeker. Dat gesprek moest toen nog worden gemaakt.

Waar de grens ligt

De grens tussen gemiddeld en hoog gevoelig lag bij de Amerikaanse studenten op een gemiddelde score van 4,66. Dat is iets boven het midden van de schaal. Wie daar net onder zit, verschilt nauwelijks van wie er net boven zit.

Het onderzoek van de KU Leuven, de universiteit van Leuven, laat zien hoe zo’n grens ontstaat. De onderzoekers noemden vooraf de 30 procent met de hoogste scores hoogsensitief. Of jij daarbij hoort, hangt dan ook af van wie er nog meer meedoet.

En de hersenscans dan? Het overzicht uit 2019 telde vijf onderzoeken met een hersenscan bij mensen. Die wijzen op verschillen in de hersenen, maar het zijn er weinig. Het onderzoek naar wat er in het lichaam gebeurt, staat volgens de schrijvers nog in de kinderschoenen.

Ons oordeel: een zelftest op een website is geen diagnose. Hij bewijst ook niet dat je in een vast hokje hoort. De uitslag blijft je eigen inschatting, en de grens is voorlopig.

Geen stoornis en geen diagnose

Hoogsensitief zijn is geen stoornis, staat in het overzicht uit 2019. Het is een eigenschap van je temperament. Dat is de aanleg waarmee je op de wereld reageert. Homberg zegt het korter: “Je bent dus hoogsensitief in plaats van dat je het hebt.”

Een eigenschap behandel je niet. Hulp is er wel voor klachten die erbij kunnen komen, zoals lange stress, angst of somberheid.

Over hulp noemt het overzicht twee onderzoeken, allebei op scholen. Tienermeisjes kregen lessen die hen weerbaarder moesten maken. Andere kinderen volgden een programma tegen pesten. Beide keren hadden gevoelige kinderen er meer baat bij dan de rest. Over therapie voor volwassenen gaan die onderzoeken niet.

Er is ook een risico. De onderzoekers schrijven dat de wetenschap achterloopt op de belangstelling. Er zijn coaches en trainingen, terwijl veel nog niet is uitgezocht. Dat kan volgens hen tot verkeerde informatie leiden, en mogelijk zelfs tot schade.

Is hoogsensitief aangeboren?

Hoogsensitief zijn is deels aangeboren. Dat volgt uit één onderzoek onder Britse tweelingen: 2.868 tieners van gemiddeld 17 jaar. Van de verschillen in gevoeligheid tussen die tieners hing 47 procent samen met genen. De rest hing samen met wat elke tiener zelf meemaakte, en met meetfouten.

Het getal gaat dus over verschillen binnen een groep. Er staat niet dat jouw gevoeligheid voor de helft in je genen zit. Het overzicht uit 2019 kende alleen dit ene onderzoek met tweelingen.

Waar kan een hoogsensitief persoon niet tegen?

Een hoogsensitief persoon heeft meer last van nare geluiden en beelden dan anderen. Ook moe zijn en een sombere bui tellen bij hem of haar zwaarder. Dat blijkt uit een onderzoek van de KU Leuven met het Radboudumc, gepubliceerd in december 2025. De onderzoekers volgden 139 gezonde volwassenen een week lang. Vijf keer per dag vulden die op hun telefoon een korte vragenlijst in.

Drie uitkomsten vallen op:

• Tussen 1 uur ’s middags en 7 uur ’s avonds was de overprikkeling het hoogst.
• Met andere mensen erbij was ze hoger, bij iedereen.
• Op openbare plekken was ze niet hoger.

Gevoeligheid werkte ook de andere kant op. Bij prettige geluiden en beelden hadden gevoelige mensen juist minder last dan anderen. Uitgerust en goed gestemd waren ze ook in het voordeel.

Een paar kanttekeningen horen erbij. Van de deelnemers was 84 procent vrouw. Ruim de helft hoorde bij de groep die de onderzoekers hoogsensitief noemden. Wie zelf een stoornis meldde, deed niet mee. Daaronder vallen ook ontwikkelingsstoornissen zoals autisme. En iedereen vulde zelf in hoe overprikkeld hij of zij was.

Wat je er zelf mee kunt

De Leuvense onderzoekers noemen drie richtingen: voorkom vermoeidheid, zorg voor een goede stemming en maak je omgeving prettiger. Volgens hen kan iedereen daar baat bij hebben, en gevoelige mensen het meest.

Prikkels uit de weg gaan helpt volgens hen maar even. Denk aan alleen zijn of een koptelefoon tegen geluid. Op de lange termijn kan vermijden de overprikkeling juist erger maken.

Onze eigen tip: schrijf een week lang op wanneer je overprikkeld raakt. Noteer het tijdstip, hoe moe je was en wie erbij was. Die dingen maakten in het onderzoek het verschil. Met zo’n lijstje heb je meer in handen dan met een testuitslag.

Hoogsensitief naast autisme en ADHD

Hoogsensitief zijn is een eigenschap. Autisme en ADHD zijn stoornissen die een deskundige vaststelt. In de tabel hieronder staan de drie naast elkaar.

Bij autisme komen prikkels ook harder binnen. Thuisarts.nl is de publiekssite van de Nederlandse huisartsen. Daar staat dat mensen met autisme heftiger ervaren wat ze horen, zien, ruiken, proeven en voelen.

Psychiaters beschrijven alle psychische aandoeningen in een handboek, de DSM-5. Overgevoelig zijn voor prikkels is daarin een van de mogelijke kenmerken van autisme. Dat schrijven onderzoekers van de Universiteit Gent. Juist weinig merken van prikkels, zoals pijn, hoort er volgens hen ook bij.

Hoe onderzoekers de twee uit elkaar houden

Het verschil tussen hoogsensitief en autisme is meestal zeer duidelijk te maken, schrijven de Gentse onderzoekers. Dat kan volgens hen onder meer met betrouwbare tests voor een diagnose. Aan de buitenkant kan het gedrag wel op elkaar lijken.

Zij beschreven in 2016 een eigen onderzoek. Daarvoor vulden ongeveer 400 ouders vragenlijsten in over hun kind. Kinderen met autisme scoorden hoog op gevoeligheid voor prikkels. Op het diep verwerken van wat er gebeurt, scoorden ze niet hoger dan andere kinderen. Hoogsensitieve kinderen scoren meestal op allebei hoog.

Een hoogsensitief kind kan wel onterecht de diagnose autisme krijgen. Het overzicht uit 2019 noemt dat denkbaar.

Over ADHD is minder bekend. Het overzicht uit 2019 zegt dat de relatie met ADHD nog moet worden opgehelderd. Wie hoogsensitief is, kan daarnaast wel elke stoornis hebben.

Hoogbegaafd is weer iets anders. Dat gaat over intelligentie en niet over prikkels. In een eigen artikel lees je wanneer een kind hoogbegaafd is en wat de school dan moet doen.

Wat de school kan doen zonder etiket

Een school hoeft volgens onze lezing van de wet niet te wachten op een etiket. In de Wet op het primair onderwijs, de wet voor de basisschool, staat dat het onderwijs wordt “afgestemd op de voortgang in de ontwikkeling van de leerlingen”. Een diagnose noemt die zin niet. Hoe de school het doet, kiest ze zelf.

Vraag de leerkracht dus wat er in de klas kan. Denk aan kleine dingen, zoals een rustige plek om te werken of een koptelefoon tegen het lawaai. Dat zijn onze eigen voorbeelden, bedoeld voor de drukste momenten. Vertel ook wat je thuis ziet: wanneer je kind vastloopt, en wat dan helpt.

Twijfel je of er meer speelt? Dan is een lijstje op internet niet de weg. Welke signalen bij een schoolkind op meer kunnen wijzen, lees je in ons artikel over de ontwikkeling van een schoolkind.

En op het werk

Ook op het werk hoef je geen etiket te noemen om iets te vragen. Twee vragen kun je aan je leidinggevende stellen. Kan het zwaarste overleg in de ochtend? En is er een stillere plek voor werk dat aandacht vraagt? Dat is onze eigen vertaling van het Leuvense onderzoek.

Wanneer je naar de huisarts gaat

Ga naar de huisarts als klachten je dagelijks leven beperken. Hoogsensitief zijn is daar geen reden voor, lang aanhoudende stress wel. Thuisarts.nl schrijft dat je bij lange stress soms je gewone dagelijkse dingen niet meer kunt doen. Het advies is dan een afspraak met je huisarts of de praktijkondersteuner. Dat is een medewerker van de praktijk die gesprekken voert over psychische klachten.

Vraag ook hulp als je bang of somber blijft. Wat er speelt bij een angststoornis en hoe de ggz werkt, staat in aparte artikelen. De ggz is de geestelijke gezondheidszorg.

Gaat het om je kind? Begin dan bij de jeugdarts of de huisarts. Thuisarts.nl noemt die twee bij vragen over druk gedrag en bij een vermoeden van autisme. De jeugdarts bereik je via school of het Centrum voor Jeugd en Gezin. Daar kun je in je gemeente terecht met vragen over opvoeden.

Wil je eerst met iemand praten? MIND is de organisatie die opkomt voor mensen met psychische klachten. De MIND Hulplijn bereik je op 0900 1450, van maandag tot en met vrijdag. Bellen kan dan van 9.00 tot 21.00 uur. Het gesprek is anoniem en je betaalt alleen je gewone belkosten.

Veelgestelde vragen over hoogsensitief