Wat klimaatbewegingen doen en wat ze bereiken

Het duidelijkste resultaat staat op papier van de rechter. Op 20 december 2019 bepaalde de Hoge Raad in de zaak van stichting Urgenda dat de Nederlandse staat zijn uitstoot van broeikasgassen moest verminderen. Eind 2020 moest die minstens 25 procent lager liggen dan in 1990. Andere acties, van rechtszaken tot wegblokkades, lopen wisselender af, en soms averechts.

Wat klimaatbewegingen doen

Een klimaatbeweging is een groep mensen die zich organiseert om iets aan de opwarming van de aarde te doen. Dat gebeurt langs drie wegen: de politiek beïnvloeden, de rechter inschakelen en zichtbaar actievoeren.

In Nederland zijn Milieudefensie, Extinction Rebellion, Fridays for Future en Code Rood de bekendste namen. Ze verschillen sterk in aanpak. Milieudefensie procedeert en lobbyt, Extinction Rebellion blokkeert wegen en kiest bewust voor ongehoorzaamheid, en Fridays for Future begon met scholieren die op vrijdag staakten.

Wereldwijd loopt dat patroon door. In Duitsland lijmde Letzte Generation zich vast aan wegen. Inheemse gemeenschappen in Noord-Amerika voeren al decennia procedures tegen pijpleidingen. In Azië gaat het protest vaker over luchtvervuiling en overstromingen dan over uitstootdoelen.

Wat de rechter tot nu toe heeft beslist

De rechtszaal is het middel met de hardste uitkomst, en daar ging het de afgelopen jaren twee kanten op.

De zaak van Urgenda hield stand tot in hoogste instantie. De staat moest zijn uitstoot met 25 procent terugbrengen, en die verplichting staat.

De zaak van Milieudefensie tegen Shell liep anders af dan veel mensen denken. De rechtbank in Den Haag bepaalde op 26 mei 2021 dat Shell zijn uitstoot eind 2030 met netto 45 procent moest verminderen ten opzichte van 2019. In hoger beroep vernietigde het gerechtshof dat oordeel op 12 november 2024. Het hof zei wel dat Shell zijn uitstoot moet terugbrengen, maar kon niet vaststellen welk percentage daarbij hoort, en wees de vordering daarom af. Milieudefensie is tegen dat arrest in cassatie gegaan bij de Hoge Raad.

Wie dus leest dat Shell van de rechter 45 procent moet halen, leest verouderde informatie. Dat is precies het risico van dit onderwerp: de koppen blijven hangen, de latere uitspraak niet.

Werken blokkades en opvallende acties

Over dit deel bestaat de minste zekerheid en de meeste discussie. Een blokkade of een actie in een museum levert aandacht op, en aandacht is voor een beweging zonder geld het belangrijkste middel.

Een ander deel van de kritiek gaat niet over de vorm maar over de richting: bouw liever aan oplossingen, van zonneparken en windmolens tot daken met meer dan één functie. Tegelijk keert een deel van het publiek zich juist af van de zaak wanneer het zelf hinder ondervindt. Dat is het verschil tussen aandacht voor het onderwerp en steun voor de eis, en die twee lopen niet gelijk op.

Ons oordeel: op de meetlat van resultaat wint de advocaat het van de lijmtube. De uitspraak in de zaak van Urgenda veranderde het beleid van een heel land; een geblokkeerde snelweg verandert vooral het gesprek van die dag.

Waar de grens van het protestrecht ligt

Demonstreren is in Nederland een grondrecht. Een gemeente mag een demonstratie niet verbieden omdat ze het er niet mee eens is, maar wel voorwaarden stellen of ingrijpen als het verkeer of de veiligheid in het geding komt.

Daar zit meteen het verschil tussen protest en wetsovertreding. Wie de weg blokkeert, kan worden aangehouden, ook als het doel breed wordt gesteund. Een deel van de bewegingen zoekt die botsing bewust op, omdat een arrestatie het nieuws haalt.

Wat we niet weten, is hoeveel mensen in Nederland zich bij zo’n beweging aangesloten voelen. Er is geen instantie die dat bijhoudt, en het aantal deelnemers aan een demonstratie zegt daar weinig over. Meer over hoe de samenleving zulke keuzes maakt, lees je in onze artikelen over maatschappelijke onderwerpen.

Veelgestelde vragen over klimaatbewegingen