Wat valt onder grensoverschrijdend gedrag?

In 2025 had 17 procent van de Nederlandse werknemers in twaalf maanden tijd te maken met een of meer vormen van ongewenst gedrag op het werk. Dat staat in de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden, het jaarlijkse onderzoek van kennisinstituut TNO en het Centraal Bureau voor de Statistiek, waarvoor ruim 53.000 werknemers een vragenlijst invulden. Of gedrag over jouw grens gaat, bepaal je zelf. Of het strafbaar is, bepaalt de wet. Dat zijn twee verschillende vragen, en het onderscheid tussen die twee is precies wat op de meeste pagina’s over dit onderwerp ontbreekt.

Grensoverschrijdend gedrag; definitie

Een korte definitie die vaak wordt gebruikt, is deze: gedrag van de ene partij waarmee de andere partij niet instemt. Die omschrijving is ruim, en dat is met opzet. Wat de een als kwetsend ervaart, laat de ander koud. Vloeken is daarvan het eenvoudigste voorbeeld.

Voor werk staat er wel een scherpere omschrijving in de wet. De Arbeidsomstandighedenwet, de wet die regelt hoe veilig en gezond werk moet zijn, gebruikt de term psychosociale arbeidsbelasting. Daaronder vallen volgens artikel 1 van die wet in ieder geval agressie of geweld, direct of indirect onderscheid, pesten, seksuele intimidatie en werkdruk. Die vijf woorden zijn de kern: wat op het werk over de grens gaat, is in Nederland juridisch benoemd.

Buiten het werk bestaat zo’n opsomming niet. Daar ligt de grens bij wat jij ongewenst vindt, en pas daarna komt de vraag of er ook een wet is overtreden.

Wanneer is het strafbaar en wanneer niet

Sociaal onaanvaardbaar en strafbaar zijn niet hetzelfde. Veel gedrag dat over een grens gaat, is geen misdrijf: een grap over iemands lichaam, een collega die je systematisch negeert, een leidinggevende die schreeuwt. Dat kan reden zijn voor een gesprek, een klacht, een waarschuwing of ontslag, maar de politie doet er niets mee.

Sinds 1 juli 2024 geldt de Wet seksuele misdrijven. Die wet heeft een deel van wat eerder alleen onwenselijk was, strafbaar gemaakt. Het uitgangspunt is dat seks vrijwillig en gelijkwaardig is, ook als iemand niet wordt gedwongen. Wie doorzet terwijl duidelijk is dat de ander niet wil, is strafbaar. De wet kent daarvoor zes varianten, van schuldaanranding met maximaal twee jaar gevangenisstraf tot gekwalificeerde opzetverkrachting met maximaal twaalf jaar.

Nieuw is ook dat seksuele intimidatie in het openbaar strafbaar is. Artikel 429ter van het Wetboek van Strafrecht noemt dat het in het openbaar indringend seksueel benaderen van een ander. Dat kan met opmerkingen, gebaren, geluiden of aanrakingen, op een manier die vreesaanjagend, vernederend, kwetsend of onterend is te achten. Het gaat dus niet om de woorden alleen, maar ook om de duur, de frequentie en de omgeving. Dat mag zowel op straat als online gebeuren.

De maximale straf daarvoor is drie maanden hechtenis of een geldboete. Dat is licht in vergelijking met aanranding, en dat is bewust zo gekozen: de wetgever noemt seksuele intimidatie een overtreding tegen de openbare orde en geen seksueel misdrijf. De reden die de Rijksoverheid daarvoor geeft: het gedrag hindert mensen om zichzelf te zijn in de openbare ruimte. Maar het is van een andere orde dan een inbreuk op iemands lichaam.

En in haar eigen uitleg bij de wet schrijft de Rijksoverheid er iets bij dat op vrijwel geen enkele Nederlandse pagina staat. Seksuele intimidatie is iets anders dan flirten. Een ongewenste flirt kan vervelend zijn, maar is daarmee niet direct intimiderend. Dat is de nuance die in dit gesprek het snelst verdwijnt.

Voorbeelden van grensoverschrijdend gedrag

Hieronder staan de vormen die het meest voorkomen.

• Pesten
• Intimideren, bijvoorbeeld door overmatige controle, druk of bangmakerij
• Racisme
• Discriminatie
• Uitsluiten
• Seksuele intimidatie en seksueel misbruik
• Fysiek geweld

Op het werk verschilt het sterk van wie het gedrag komt. In de tabel hieronder zie je welk deel van de werknemers in 2025 met ongewenst gedrag te maken kreeg. Je ziet het uitgesplitst naar de persoon die het deed, en de vorm die daarbij het vaakst voorkwam.

De verschillen per beroep zijn groot. In de zorg kreeg 26 procent van de werknemers te maken met ongewenst gedrag van klanten of patiënten, en 19 procent met intimidatie en bedreiging. In de horeca meldde 8,0 procent ongewenste seksuele aandacht van klanten, tegen 3,2 procent gemiddeld in Nederland. Daarnaast voelde 11 procent van alle werknemers zich in die twaalf maanden gediscrimineerd, het vaakst vanwege afkomst, huidskleur of nationaliteit (3,2 procent) en vanwege leeftijd (2,6 procent).

Pesten

Pesten is iemand herhaaldelijk pijn doen, meestal met woorden of met kleine handelingen. Het gebeurt op school, maar ook op kantoor, in de straat en in verpleeghuizen. Denk aan de schooltas in de sloot. Of aan het raam dat steeds open gaat boven het bureau van dezelfde collega, en de koektrommel die net buiten iemands bereik wordt gezet.

Wie gepest wordt, krijgt daar vaak klachten van: gevoelens van angst, een depressie, stress of weinig zelfvertrouwen. Bij pesten zijn altijd drie partijen betrokken: degene die pest, degene die gepest wordt en de omgeving. Die omgeving is de sleutelfiguur, want pesten stopt meestal pas als omstanders er iets van zeggen.

Intimideren

Intimideren kan er heel verschillend uitzien: dreigen, schreeuwen, uitschelden, beschuldigen, met dingen gooien, met deuren slaan, manipuleren of iemand consequent negeren. Het gevolg is meestal hetzelfde. Je wordt onzeker, je gaat op je woorden passen en je raakt de draad kwijt in een gesprek.

Er zijn ook zwaardere vormen, zoals stalken, bedreigen met een wapen of mishandeling. Die zijn strafbaar en horen bij de politie, niet bij een gesprek met de leidinggevende.

Racisme en discriminatie

Racisme en discriminatie liggen dicht bij elkaar. In beide gevallen wordt een groep achtergesteld. Bij racisme gaat dat om afkomst, huidskleur of zogenoemde rassenkenmerken. Discriminatie is breder: het kan ook gaan om geslacht, leeftijd, geloof, een handicap of seksuele gerichtheid.

Het kan gaan om woorden, om teksten en om daden. Iemand niet aannemen vanwege zijn huidskleur is een voorbeeld, net als hakenkruizen op een synagoge of moskee. Ben je op het werk of bij een sollicitatie ongelijk behandeld? Dan kun je dat laten toetsen door het College voor de Rechten van de Mens. Dat is het mensenrechteninstituut van Nederland. Dat College beoordeelt klachten over gelijke behandeling en spreekt daar een oordeel over uit. Aan het oordeel is niemand gebonden, en toch weegt het zwaar: werkgevers passen hun beleid er vaak op aan.

Machtsmisbruik

Grensoverschrijdend gedrag gaat vaak samen met macht. Ouders hebben macht over hun kinderen, leraren over leerlingen, agenten over burgers en werkgevers over werknemers. Dat is geen probleem, zolang er geen misbruik van wordt gemaakt.

Ook in een relatie kan macht scheef liggen, bijvoorbeeld als de een veel meer verdient of veel ouder is. De Rijksoverheid noemt dit punt uitdrukkelijk bij de Wet seksuele misdrijven. Wie in een machtspositie zit, moet nagaan of de ander misschien ja zegt terwijl hij of zij eigenlijk niet wil. Een leidinggevende die over het functioneren van een jonge medewerker gaat, is daarvan het voorbeeld dat de wetgever zelf geeft.

De sterkere partij is trouwens niet altijd de partij die over de grens gaat. Een groep werknemers kan een leidinggevende ook onmogelijk maken, door hem verkeerd te informeren of te negeren tot hij vertrekt.

Seksueel grensoverschrijdend gedrag

In oktober 2017 kwam dit onderwerp in de volle aandacht te staan, toen meerdere vrouwen de Amerikaanse filmproducent Harvey Weinstein van seksuele intimidatie beschuldigden. Het woord MeToo werd toen als hashtag gedeeld op sociale media, en daarmee gaven mensen aan dat zij zelf seksuele intimidatie, aanranding of misbruik hadden meegemaakt. In 2022 bleek uit een reeks zaken in Nederland, onder meer bij televisieprogramma’s en in de Tweede Kamer, dat het in elke sector en op elk niveau voorkomt.

Vormen van seksueel grensoverschrijdend gedrag lopen van opmerkingen tot geweld. Voorwaarde is steeds dat de ander het niet wil.

• Dubbelzinnige opmerkingen, seksueel getinte grappen of opmerkingen over iemands uiterlijk
• Intieme vragen stellen of aandringen op seksueel contact
• Nafluiten, naroepen, staren of gluren
• Berichten of beelden van seksuele aard sturen
• Ongewenst aanraken, aanranding en verkrachting

De vraag die daarbij het vaakst wordt gesteld, is hoe je weet waar de grens van de ander ligt. Het antwoord van de wetgever is eenvoudiger dan veel mensen denken: je kunt het vragen. Dat iemand niet wil, is volgens de uitleg van de Rijksoverheid ook te zien aan terughoudend, terugtrekkend of passief gedrag, en aan het uitblijven van een reactie. Ga je daar toch aan voorbij, dan ben je strafbaar. Twijfel je, dan check je het.

Online grensoverschrijdend gedrag

Pesten, intimideren en ongewenst flirten gebeuren ook in appgroepen en op sociale media. Dat maakt het lastiger te ontlopen, want het gaat mee naar huis en naar bed. De gevolgen kunnen zwaar zijn, en soms leidt langdurig online pesten tot gedachten over zelfmoord. Zit je daarmee, dan kun je dag en nacht gratis 113 bellen of chatten via 113.nl, de landelijke hulplijn voor zelfmoordpreventie.

Grooming

Grooming is het online benaderen van kinderen met als doel seksueel misbruik. De volwassene doet zich voor als iemand anders, bouwt eerst vertrouwen op door dezelfde muziek of hobby’s te noemen, en schuift daarna op naar complimenten, seks, foto’s en een afspraak.

Sinds de Wet seksuele misdrijven is ook de tussenstap strafbaar. Seksueel getinte chats of telefoongesprekken met kinderen onder de 16 jaar, op een manier die schadelijk is voor het kind, zijn verboden. Hetzelfde geldt voor jongeren van 16 en 17 jaar die in een kwetsbare positie zitten. Er hoeft dus geen ontmoeting te zijn geweest. Meer over hoe jongeren met dit soort contact omgaan, staat in onze artikelen over de seksuele ontwikkeling van tieners en over de invloed van media op de maatschappij.

Wat je werkgever wettelijk moet regelen

Je werkgever moet beleid hebben tegen ongewenst gedrag. Dat staat woordelijk in artikel 3, tweede lid, van de Arbeidsomstandighedenwet. De werkgever voert, binnen het algemeen arbeidsomstandighedenbeleid, een beleid gericht op voorkoming en indien dat niet mogelijk is beperking van psychosociale arbeidsbelasting. Het is dus geen wens en geen advies.

De Nederlandse Arbeidsinspectie, de toezichthouder die controleert of werkgevers zich aan de arbeidswetten houden, noemt concreet wat daarbij hoort. Een schriftelijke inventarisatie van de risico’s, in het vakgebied de RI&E genoemd. Een plan van aanpak op basis daarvan, met maatregelen die ook worden geëvalueerd. Voorlichting aan het personeel. Een gedragscode en een klachtenprocedure. Wie dat niet regelt, kan een boete krijgen.

En nu het punt waarop veel pagina’s de mist in gaan. Een vertrouwenspersoon wordt door de Arbeidsinspectie als maatregel genoemd, maar is in Nederland niet wettelijk verplicht. Het wetsvoorstel dat dat wil regelen, nam de Tweede Kamer op 23 mei 2023 aan. Sinds die tijd ligt het bij de Eerste Kamer, en daar is de behandeling nog niet afgerond. Werkt je werkgever met een cao of een eigen regeling die er een voorschrijft, dan geldt die afspraak wel. Heeft je werkgever er geen, dan is dat vervelend en niet illegaal.

Dat werkgevers hierin achterlopen, is niet ons oordeel maar dat van het College voor de Rechten van de Mens. Het College stelde in januari 2025 bij twee instellingen vast dat zij hun zorgplicht hadden geschonden. Organisaties handelen volgens het College vaak pas nadat er al ernstige problemen zijn ontstaan. Beleid om het te voorkomen en een zorgvuldige behandeling van meldingen ontbreken vaak.

Welke stappen je zelf kunt zetten

Stel dat een collega elke week een opmerking maakt over je lichaam en bij navraag zegt dat het een grapje was. Wat doe je dan? Deze route werkt van licht naar zwaar, en je mag elke stap overslaan.

• Schrijf op wat er gebeurde, met datum, tijd en wie erbij was. Dat kost vijf minuten en is later het enige wat je hebt.
• Zeg het als je dat aankunt, in korte woorden: dit wil ik niet, stop hiermee. Niet iedereen kan dat, en dat hoeft ook niet.
• Zoek iemand die het hoort: een vertrouwenspersoon als die er is, anders de bedrijfsarts, de ondernemingsraad of een leidinggevende die niet bij de zaak betrokken is.
• Dien een klacht in volgens de klachtenprocedure van je werkgever. Die procedure hoort er te zijn.
• Gaat het om ongelijke behandeling, bijvoorbeeld om geslacht, afkomst of leeftijd, dan kun je een oordeel vragen aan het College voor de Rechten van de Mens via mensenrechten.nl.
• Doet je werkgever niets aan de risico’s zelf, dan kun je dat melden bij de Nederlandse Arbeidsinspectie.
• Is er sprake van een strafbaar feit, dan kun je aangifte doen bij de politie. Dat kan ook lang na de gebeurtenis: voor alle varianten van verkrachting geldt geen verjaringstermijn meer.

Wil je eerst met iemand praten zonder dat er meteen iets gebeurt, dan kun je terecht bij een van deze plekken. We hebben de nummers op 12 september 2026 bij de organisaties zelf nagekeken.

• Het Centrum Seksueel Geweld helpt iedereen die seksueel misbruik of seksueel grensoverschrijdend gedrag heeft meegemaakt, online of offline, en ongeacht hoe lang het geleden is. Het nummer 0800-0188 is gratis, anoniem en dag en nacht bereikbaar.
• Veilig Thuis is het landelijke advies- en meldpunt voor huiselijk geweld en kindermishandeling, met 25 regionale vestigingen. Het nummer 0800-2000 is gratis en dag en nacht bereikbaar, en je kunt anoniem bellen of chatten.
• Fier is de landelijke specialist op het gebied van geweld, uitbuiting en eerkwesties en biedt hulp in heel Nederland. De afdeling Advies en Aanmeldingen is dag en nacht te bereiken op 088 208 00 00, en er is een chat op fier.nl.
• Slachtofferhulp Nederland helpt bij de juridische en praktische kant na een misdrijf, van aangifte tot schadevergoeding, via 0900-0101.

Weet je niet waar je moet beginnen, dan zijn Veilig Thuis en het Centrum Seksueel Geweld de eenvoudigste eerste stap. Zij verwijzen je door, en je hoeft je naam niet te geven. Voor hulp op de langere termijn kan een maatschappelijk werker meedenken over werk, geld en wonen, zaken die bij dit soort situaties vaak tegelijk gaan schuiven.

Wat we niet weten, zeggen we er eerlijk bij. De functie van regeringscommissaris tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld bestaat sinds april 2022. Mariëtte Hamer bekleedt hem, en de functie loopt tot eind 2026. Of en hoe die taak daarna wordt voortgezet, lag in april 2026 nog als vraag bij het kabinet. Wie deze pagina in 2027 leest, moet dat dus opnieuw nakijken.

Veelgestelde vragen over grensoverschrijdend gedrag