Wat is een schooltuin en hoe ziet het tuinjaar eruit

Schooltuinen bestaan in Nederland ruim honderd jaar, maar lang niet elk kind komt er een tegen. Meedoen is voor een school vrijwillig en de gemeente betaalt, dus het aanbod verschilt sterk per plaats. Er is wel beweging de goede kant op. Onderzoeksbureau DUO Onderwijsonderzoek en Advies vroeg het aan leerkrachten in het basisonderwijs: 19 procent werkte in 2021 actief met een schooltuin, tegen 27 procent in 2025.

Wat een schooltuin precies is

Een schooltuin is een stuk grond waar kinderen onder schooltijd hun eigen gewassen kweken. Meestal ligt dat niet bij de school, maar op een schooltuincomplex: een terrein met tientallen tuintjes naast elkaar, waar verschillende scholen om de beurt naartoe gaan.

Elk kind krijgt een eigen lapje grond van ongeveer 1,5 bij 3 meter. Dat is nog geen 5 vierkante meter, iets kleiner dan een parkeerplek voor een auto. De kinderen die meedoen zitten meestal in groep 5 of 6 en zijn dus 8 tot 10 jaar.

Er zijn ook scholen die een moestuin naast het schoolplein aanleggen. Dat werkt, maar een gemeentelijk complex heeft meer ruimte, beter gereedschap en vaste begeleiding. In sommige gemeenten staan de schooltuinen naast een kinderboerderij, zodat beide dezelfde schuur, kraan en werkplek gebruiken.

Hoe een schooltuinjaar verloopt

Het seizoen begint in maart of april. De klas komt lopend of op de fiets naar een omgeploegd stuk land. Daar staan stokjes in de grond, met daartussen de lapjes die de medewerkers al hebben uitgezet. Bij 25 kinderen liggen er dus 25 tuintjes naast elkaar, met een paadje ertussen.

Vaak zijn de kinderen er een week eerder met hun ouders geweest om een houten bordje te schilderen met hun naam erop. Dat bordje gaat bij het eerste bezoek de grond in. In diezelfde eerste les gaan de eerste pootaardappels erin, na uitleg van de beheerder of een vrijwilliger.

Daarna komt de klas elke week. Buiten die lessen om mogen kinderen zelf langs: water geven als het warm is, onkruid wieden als het hard groeit. Aan het einde van het seizoen oogsten ze wat ze hebben geplant, en krijgen ze op veel complexen recepten mee naar huis.

Niet alles lukt. Een gewas dat te lang droog staat mislukt, en vogels zien hun kans. Een goede beheerder houdt daarom een apart veld met dezelfde gewassen aan, zodat een kind met een mislukte oogst op de oogstdag toch een krop sla mee naar huis neemt.

Wie het betaalt en waarom het per gemeente verschilt

Schooltuinen zijn geen onderdeel van het lesprogramma dat het Rijk betaalt. Het geld komt uit de gemeentekas, en een school beslist zelf of ze meedoet. Die twee dingen samen verklaren waarom het ene kind vier maanden in de aarde wroet en het andere nooit een schooltuin ziet.

Het aantal complexen schommelt al een eeuw mee met de bedoeling die eraan werd gegeven. Na de Eerste Wereldoorlog hielpen schooltuinen bij de voedselvoorziening van arme gezinnen. Later werd het natuur- en milieueducatie, en nu is gezonde voeding het argument. Een telling uit 2018 kwam uit op ongeveer 480 complexen. Een recenter landelijk aantal is er niet, en dat is veelzeggend voor een voorziening die niemand centraal bijhoudt.

Ons oordeel: dit is een goede voorziening met een zwakke basis. Zolang de schooltuin een keuze van de gemeente en de school blijft, hangt hij af van je postcode en van de gemeentebegroting van dat jaar. Vraag bij de aanmelding van je kind gewoon of de school meedoet, want scholen zetten het zelden op hun website.

Wat kinderen er leren

Het duidelijkst is de herkomst van eten. Veel kinderen kennen sla uit het schap en melk uit een pak. In de schooltuin zien ze dat er vier maanden tussen zaaien en oogsten zit, en dat een gewas zonder water niets wordt. Zelf kweken is bovendien een van de manieren om goedkoper te eten.

Daarnaast leren ze de bodem kennen. In een handvol aarde zitten wormen, pissebedden en springstaarten, de kleine dieren die plantenresten afbreken tot voeding voor de volgende plant. Zonder dat bodemleven groeit er niets.

Groente leren eten

En er zit een gezondheidskant aan. Het Voedingscentrum, de voorlichtingsorganisatie over voeding die door de overheid wordt betaald, adviseert kinderen van 9 tot 13 jaar 150 tot 200 gram groente per dag. Zelf kweken en proeven helpt om een nieuwe groente te leren eten. Wageningen University en Research doet promotieonderzoek naar precies die vraag: verandert schooltuinieren het eetgedrag van kinderen op de lange termijn? Dat onderzoek loopt nog, dus wie nu al zegt dat schooltuinen kinderen blijvend gezonder laten eten, loopt op de uitkomst vooruit.

Dat laatste raakt aan een hardnekkig beeld: dat gezond eten duur is. Wie dat beeld wil toetsen, leest waarom zogenaamde gezonde producten zo veel kosten. Meer hierover staat in onze artikelen over voeding.

Het minst besproken punt is de tegenslag. Een kind dat zijn eigen bedje vier maanden verzorgt en toch een mislukte oogst heeft, leert iets wat in een werkboek niet past. Daarom is dat reserveveld van de beheerder ook geen wegmoffelen van de mislukking, maar het verschil tussen thuiskomen met lege handen en thuiskomen met een verhaal.

Veelgestelde vragen over schooltuinen