Vincent van Gogh: zijn leven, het oor en de ziekte

In de tien jaar die hij daarna nog had, maakte hij ruim 850 schilderijen en bijna 1.300 werken op papier. Dat schrijft het Van Gogh Museum in Amsterdam, dat zijn nalatenschap beheert en onderzoekt. Zijn bekendste werk maakte hij in de laatste twee jaar, in het zuiden van Frankrijk. In die jaren sneed hij ook zijn oor af en liet hij zich opnemen. Toch bleef hij schilderen, tussen zijn crises door. Hij overleed op 29 juli 1890, 37 jaar oud. Meer schilders en kunststromingen vind je in het kennisgebied Wereld.

Een jeugd in Brabant en een lange zoektocht

Vincent van Gogh werd op 30 maart 1853 geboren in Zundert, een dorp in Brabant. Zijn vader was dominee. Precies een jaar eerder, op dezelfde datum, was er al een zoontje doodgeboren. Ook hij heette Vincent.

Op zijn 16de ging Vincent werken bij de kunsthandel Goupil in Den Haag. Via die zaak kwam hij daarna in Londen en Parijs terecht. In 1872 begon de briefwisseling met zijn jongere broer Theo, die zijn hele leven zou duren. In 1876 werd Vincent ontslagen. Daarna was hij hulpleraar in Engeland, verkoper in een boekhandel in Dordrecht en student in Amsterdam. Ook die studie maakte hij niet af.

In de Borinage, een mijnstreek in België, werd hij lekenprediker. Dat is een prediker zonder opleiding tot dominee. Hij leefde er even arm als de mijnwerkers en gaf zijn spullen weg. Toch werd zijn contract niet verlengd. Theo raadde hem toen aan om meer te gaan tekenen. Vanaf 1880 steunde Theo hem met geld, zodat Vincent zich helemaal op de kunst kon richten.

Tien jaar schilder in tien plaatsen

Als kunstenaar verhuisde Van Gogh vaak. In de tabel hieronder zie je waar hij woonde en wat hij daar maakte of meemaakte. Vier ervan liggen in Nederland: Etten, Den Haag, Drenthe en Nuenen.

Van donker naar licht

In Nuenen schilderde Van Gogh donker en zwaar. De aardappeleters uit 1885 zag hij zelf als zijn eerste meesterwerk. In Parijs liet Theo hem het werk van moderne schilders als Claude Monet zien. Eerst vond Vincent die impressionisten maar niks. Aan zijn zus Willemien schreef hij dat hij bij de eerste aanblik bitter en bitter teleurgesteld was. Toch ging hij al snel lichter schilderen, met korte streken, en verzamelde hij Japanse houtsneden.

Hij werd nooit een pure impressionist, schrijft het Van Gogh Museum, maar combineerde verschillende voorbeelden tot een eigen manier van schilderen. Kunsthistorici noemen hem daarom een postimpressionist. Post betekent na: hij kwam na de impressionisten en ging een eigen kant op. Waarom hij geen echte impressionist werd, lees je in ons artikel over het impressionisme. Na zijn dood lieten schilders in Duitsland zich door hem inspireren, zoals Ernst Ludwig Kirchner. Hun stroming heet het Duitse expressionisme. Het Van Gogh Museum wijdde daar in 2006 een tentoonstelling aan.

Hoeveel schilderijen Van Gogh maakte

Van Gogh maakte ongeveer 850 schilderijen. Zelfs het Van Gogh Museum noemt twee getallen. De biografie op zijn site zegt ruim 850. In het onderzoek naar zijn handtekeningen, dat het museum op 13 augustus 2026 bekendmaakte, gaat het om 840 bekende schilderijen. Het museum legt dat verschil niet uit. Wel twijfelen kenners soms jaren of een doek echt van hem is. Bij een zelfportret in het Nationaal Museum in Oslo liet onderzoek pas na lange tijd zien dat het echt is.

Opvallender dan het totaal is het tempo, want dat lag niet overal even hoog. Wij hebben de cijfers van het museum omgerekend naar schilderijen per maand. Voor de hele loopbaan nemen we de ruim achteneenhalf jaar van zijn eerste olieverf, eind 1881, tot zijn dood in juli 1890.

In Auvers maakte hij dus ongeveer één schilderij per dag. Dat is vier keer zo snel als zijn gemiddelde.

Waarom hij zo weinig signeerde

Van Gogh zag het meeste van zijn werk als oefening, en daar zette hij zijn naam niet op. Julia Engelmayer, die als conservator in opleiding bij het Van Gogh Museum werkte, telde 133 gesigneerde schilderijen op 840 bekende. Dat is ongeveer 15 procent, opvallend weinig vergeleken met andere schilders uit zijn tijd. Hij signeerde vooral wat hij goed vond, zoals De aardappeleters en de Zonnebloemen. In Saint-Rémy, toen zijn zelfvertrouwen laag was, zette hij bijna geen handtekening meer. In Auvers deed hij het nog één keer, op een portret dat hij cadeau gaf aan Adeline Ravoux. En hij schreef bijna altijd alleen Vincent. Zijn achternaam konden mensen buiten Nederland niet uitspreken.

Wat er met zijn oor gebeurde

Van Gogh sneed op 23 december 1888 zijn hele linkeroor af. Hij was toen 35 jaar oud. Lang is gedacht dat het alleen om een stuk van zijn oorlel ging.

De zekerheid kwam uit een brief van Félix Rey, de arts die hem in het ziekenhuis van Arles behandelde. Rey tekende in 1930 hoe het oor was afgesneden, voor de Amerikaanse schrijver Irving Stone, die een roman over Van Gogh schreef. Bij de tekening schreef Rey: ‘Het oor is met een scheermes afgesneden langs de stippellijn’. Die tekening lag lang onopgemerkt in een archief van de Universiteit van Californië in Berkeley. Pas toen ze werd teruggevonden, stond vast dat hij het hele oor afsneed, schrijft het Van Gogh Museum.

Waarom hij het deed

Waarom hij het deed, weet niemand precies. Wel is duidelijk wat eraan voorafging. De Franse schilder Paul Gauguin woonde sinds oktober 1888 bij Van Gogh in het Gele Huis in Arles. De twee schilders kregen steeds vaker ruzie over kunst. Toen Gauguin dreigde te vertrekken, raakte Van Gogh volledig in de war. Hij wikkelde het oor in papier en gaf het aan een vrouw in een bordeel in de buurt. De politie vond hem de volgende ochtend in bed. Zelf wist hij later bijna niets meer van die avond.

Welke ziekte Van Gogh had

Niemand weet zeker welke ziekte Van Gogh had, en het Van Gogh Museum schrijft dat de oorzaak niet meer is vast te stellen. Zijn eigen artsen dachten aan een vorm van epilepsie. Daarna zijn er veel andere verklaringen bedacht. Wie één diagnose als feit opschrijft, beweert meer dan de bronnen toelaten.

In 2020 verscheen een onderzoek van vier Nederlandse artsen. Psychiater Willem Nolen van het UMCG, het academisch ziekenhuis in Groningen, leidde het. Ze legden alle klachten uit zijn brieven langs vaste vragenlijsten die psychiaters ook bij levende patiënten gebruiken. Drie kunsthistorici die de brieven goed kennen, gaven de antwoorden. Voor zover de artsen weten, is nooit eerder iemand uit de geschiedenis zo onderzocht. Het deel over zijn persoonlijkheid lieten ze beoordelen door een psychiater en een psycholoog die niet wisten dat de patiënt Van Gogh was.

Wat het onderzoek uit 2020 vond

De onderzoekers denken dat Van Gogh waarschijnlijk meerdere aandoeningen tegelijk had. Ze schrijven dat allemaal met een slag om de arm. Dit is hun lijst:

• Een stemmingsstoornis, dus perioden van somberheid en perioden van grote drukte. Waarschijnlijk was die bipolair.
• Trekken van een borderline persoonlijkheidsstoornis. Iemand met die stoornis heeft heftige en snel wisselende gevoelens.
• Veel drank, onder meer absint, samen met slecht eten en weinig slaap.
• Na het oor twee keer een delier, een plotselinge verwardheid. Waarschijnlijk kwam dat doordat hij ineens stopte met drinken.
• Daarna zware depressies waarvan hij niet helemaal herstelde.
• Epilepsie in een deel van de hersenen. Die kunnen de onderzoekers niet uitsluiten.

Volgens hetzelfde onderzoek zijn andere bekende verklaringen zeer onwaarschijnlijk. Dat geldt voor schizofrenie, syfilis, de oorziekte van Ménière en de zeldzame stofwisselingsziekte porfyrie. Toch blijft het een reconstructie op papier, 130 jaar later. De onderzoekers zeggen dat zelf ook.

Schilderen tussen de aanvallen door

Het beeld van de gekke schilder die in een roes zijn beste werk maakte, klopt niet. Tijdens een aanval kon en mocht hij niet werken, schrijft het Van Gogh Museum. Het onderzoek van Nolen zegt hetzelfde: alleen in de zwaarste perioden stopte hij. In de rustige weken tussendoor werkte hij juist hard. Daardoor kon hij in een jaar Saint-Rémy toch ongeveer 150 schilderijen maken, waaronder Amandelbloesem voor zijn pasgeboren neefje.

Hoe Van Gogh overleed

Op 27 juli 1890 liep Van Gogh een korenveld bij Auvers-sur-Oise in en schoot zichzelf met een pistool in de borst. Gewond keerde hij terug naar zijn kamer in de herberg van de familie Ravoux. Aan de eigenaar, Arthur Ravoux, zei hij dat hij had geprobeerd zichzelf te doden. Theo kwam de volgende ochtend uit Parijs. Vincent overleed in de nacht van 28 op 29 juli, met zijn broer naast zich.

Later dook het verhaal op dat schooljongens hem hadden neergeschoten. Het Van Gogh Museum noemt die theorie volkomen ongegrond. Zijn eigen woorden en zijn brieven uit die weken wijzen juist de andere kant op. Hij maakte zich zorgen over geld, voelde zich eenzaam en schreef dat zijn leven was aangetast aan de wortel.

Heb je zelf sombere gedachten of denk je aan zelfdoding? Praat erover met 113 Zelfmoordpreventie: bel gratis 113 of chat op 113.nl.

Theo overleefde zijn broer maar een half jaar. Zijn weduwe Jo van Gogh-Bonger zorgde daarna dat het werk bekend werd. Ze verkocht het slim aan musea en verzamelaars, en gaf in 1914 de brieven uit. Of Vincent tijdens zijn leven echt maar één schilderij verkocht, lees je in ons overzicht van de bekendste kunstenaars aller tijden.

De vrouwen in zijn leven

Van Gogh is nooit getrouwd geweest. Het Van Gogh Museum noemt vier grote liefdes, en geen van die relaties hield stand. De eerste van die vier was zijn nicht Kee Vos, die pas weduwe was geworden. Zij zei in 1881 nee, en haar antwoord luidde volgens Vincent: nooit, neen, nimmer.

In Den Haag had hij anderhalf jaar een relatie met Sien Hoornik, een vrouw die als prostituee had gewerkt. Ze had een dochtertje en was zwanger. Zijn familie en Theo waren tegen, en hij verbrak de relatie in 1883. In Nuenen wilde hij trouwen met zijn buurvrouw Margot Begemann, maar beide families waren ertegen. In Parijs had hij een verhouding met Agostina Segatori, de Italiaanse eigenares van het restaurant Le Tambourin. Die duurde hoogstens een paar maanden, en hoe ze eindigde, weet het museum niet.

Zijn brieven zijn de belangrijkste bron

Wat we over zijn ziekte, zijn liefdes en zijn plannen weten, komt grotendeels uit zijn brieven. Er zijn er 903 bewaard gebleven, waarvan 820 van Vincent zelf. De meeste schreef hij aan Theo. Van Gogh schreef er waarschijnlijk meer dan 2.000, maar veel zijn verloren gegaan. Ongeveer een derde schreef hij in het Frans. In de brieven staan ruim 240 schetsjes van het werk waar hij aan bezig was.

Het Van Gogh Museum en het Huygens Instituut hebben ze samen online gezet. Het Huygens Instituut is een onderzoeksinstituut van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen dat historische teksten uitgeeft. Op vangoghletters.org lees je elke brief in de oorspronkelijke taal en in het Engels, met uitleg bij namen en schilderijen.

Waar je zijn werk in Nederland ziet

In Nederland hangt zijn werk vooral in twee musea, en een kleiner deel in Den Bosch. In de tabel zie je hoeveel werk van hem elk museum heeft, en welke bekende stukken daarbij horen. Het getal bij het Van Gogh Museum is de verzameling die de familie in 1962 overdroeg.

Het Kröller-Müller Museum ligt midden in Het Nationale Park De Hoge Veluwe. De stichters, Anton en Helene Kröller-Müller, kochten alle 88 schilderijen zelf. Helene kocht haar eerste Van Gogh in 1908, en in de 20 jaar daarna volgde de rest. Normaal hangen er zo’n 30 tot 40 tegelijk. Nu hangen ze voor de tentoonstelling Van Gogh, al onze schilderijen allemaal samen, nog tot en met 3 januari 2027.

Waar zijn bekendste schilderijen hangen

Van zijn bekendste werken hangt een deel in Nederland en een deel in het buitenland. Hieronder zie je waar vijf werken hangen die vaak als zijn bekendste worden genoemd.

Ons advies: ga dit najaar naar Otterlo. De vorige keer dat alle 88 daar samen hingen, was in 1984. Ga daarna naar Amsterdam. In de vaste collectie van het Van Gogh Museum hebben naast de schilderijen ook zijn tekeningen en brieven een plek, schrijft het museum. Welke werken er hangen, wisselt; op de site van het museum zie je wat er nu te zien is. Wil je er een paar dagen van maken, dan helpt ons artikel over een weekend naar Amsterdam.

Veelgestelde vragen over Vincent van Gogh