Het ontstaan en de ontwikkeling van het coronavirus

Op 5 mei 2023 liet de Wereldgezondheidsorganisatie weten dat covid-19 geen internationale noodsituatie meer is. Die organisatie, kortweg de WHO, is het gezondheidsagentschap van de Verenigde Naties en stelt zulke noodsituaties vast. Het virus verdween daarmee niet. Tot 19 juli 2026 meldden landen 7.110.302 sterfgevallen aan de WHO, waarvan 22.986 in Nederland. Dit artikel beschrijft hoe het zover kwam en hoe de stand van zaken nu is.

Hoe ontstond het coronavirus?

In december 2019 dook het virus voor het eerst op in de Chinese stad Wuhan. Daarna ging het binnen twee maanden de wereld over. Over hoe het precies begon, is nog steeds geen zekerheid.

Op veel Nederlandse pagina’s staat nog dat het virus op de wildedierenmarkt in Wuhan is ontstaan, als vaststaand feit. Zo hard is het niet. Op 27 juni 2025 publiceerde de WHO het oordeel van SAGO, een groep van 27 onafhankelijke wetenschappers die de herkomst van nieuwe ziekteverwekkers onderzoekt. Volgens hen wijst het beschikbare bewijs op een overstap van dier op mens, direct vanuit vleermuizen of via een tussengastheer. Sluitend is dat bewijs niet. De WHO stelt dat alle verklaringen open blijven, ook een ongeluk in een laboratorium. China deelde de gevraagde gegevens over markten, dieren en laboratoria niet.

Een overstap van dier op mens heet een zoönose. Dat is geen zeldzaamheid: ook griep, hiv en de pest begonnen bij dieren. Wat je hieraan hebt: wie wil voorkomen dat dit opnieuw gebeurt, moet weten waar het misging. Zolang die gegevens ontbreken, blijft dat gissen.

Wat is het coronavirus?

De officiële naam van het virus is SARS-CoV-2. De ziekte die het veroorzaakt heet covid-19. Die ziekte geeft luchtwegklachten, koorts en soms ernstige ademhalingsproblemen. Het virus verspreidt zich via kleine druppels uit de luchtwegen. Die komen vrij bij hoesten, niezen, praten en zingen. Adem je ze in, dan kun je besmet raken.

Bekende klachten zijn verkoudheid, hoesten, koorts, benauwdheid en plotseling verlies van reuk of smaak. Minder vaak komen vermoeidheid, hoofdpijn, duizeligheid, spierpijn, verlies van eetlust, diarree en misselijkheid voor.

Hoe ziek je wordt, verschilt sterk per persoon. De een is na een paar dagen weer klachtenvrij. De ander ligt in het ziekenhuis. Een deel houdt maandenlang klachten, en dat heet post-covid of long covid.

Het RIVM meet dat sinds 2021 elk kwartaal. Het RIVM is het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en doet het landelijke gezondheidsonderzoek voor de overheid. In juni 2025 had 2,6 procent van de volwassenen langer dan drie maanden klachten na een besmetting. Op elke duizend volwassenen zijn dat er 26. Van die groep had 33 procent de klachten al langer dan vier jaar. Nog eens 3 procent gaf aan eerder zulke klachten te hebben gehad en ervan hersteld te zijn.

Iedereen kan ziek worden van het virus. Kinderen en jongeren worden er gemiddeld minder ziek van. Ouderen, mensen met een chronische ziekte en mensen met een verlaagde weerstand lopen meer risico. Twijfel je over je eigen klachten, ga dan naar je huisarts en niet af op een lijstje op internet.

Ben je verkouden? Dan kan je ook last hebben van het RS-virus.

De jaarlijkse griep en het Coronavirus

Griep steekt in Nederland vooral in de wintermaanden de kop op. Het virus is het hele jaar aanwezig. In tropische landen krijgen mensen dan ook jaarrond griep. Dat wij hier in de winter ziek worden, komt vooral doordat we dan dicht op elkaar binnen zitten. Kou speelt een kleinere rol, doordat die je weerstand tijdelijk kan verlagen.

Over de omvang bestaat veel verwarring. De WHO telt wereldwijd ongeveer een miljard griepgevallen per jaar. Daarvan verlopen 3 tot 5 miljoen ernstig. Aan luchtwegklachten door griep overlijden jaarlijks 290.000 tot 650.000 mensen. Veel Nederlandse pagina’s noemen nog een kwart tot een half miljoen. Dat cijfer is verouderd en ligt aan de onderkant van de huidige schatting.

Voor Nederland circuleert een hardnekkig getal: bijna 10.000 griepdoden in 2018. Zo werkt die telling niet. Het RIVM meet tijdens een griepepidemie de oversterfte, dus hoeveel mensen er meer overlijden dan in een gewone week verwacht. Tijdens de griepepidemie van 2024 en 2025 waren dat er 3.342 in negen weken, van week 3 tot en met week 11 van 2025. Een jaar eerder waren het er 2.073. Die sterfte is niet allemaal aan griep toe te schrijven, want ook andere virussen spelen mee. Het RIVM zegt dat er zelf bij.

De klachten van griep en covid-19 lijken op elkaar. Bij covid-19 komen verlies van reuk en smaak en darmklachten vaker voor. Griepklachten beginnen snel en hevig, meestal 1 tot 4 dagen na de besmetting. Bij covid-19 kan dat 2 tot 14 dagen duren. Je kunt de twee zonder test niet uit elkaar houden.

Waarom werd zo heftig op het coronavirus gereageerd?

Begin 2020 leek het een korte tijd dat het virus in China zou blijven. Toen dat niet zo bleek, schrapten landen vluchten en volgden de maatregelen elkaar snel op. Voor die scherpe reactie waren destijds meerdere redenen.

• Niemand wist hoe besmettelijk en hoe gevaarlijk het virus was. Ook was onduidelijk wie het hardst geraakt zou worden, en dat maakt beleid maken lastig.
• Veel zieken tegelijk lopen vast in de zorg. Ziekenhuizen rekenen op een normale griepgolf, niet op een veelvoud daarvan.
• Er dreigde een tekort aan bedden, zuurstof en medicijnen. Dat bleek te kloppen.
• Ook zorgmedewerkers worden ziek. Daardoor krimpt de groep die de zieken moet verzorgen juist op het drukste moment.
• Een virus verandert. Een nieuwe versie kan ernstiger uitpakken dan de vorige.
• De economie loopt schade op. Scholen, bedrijven en vervoer draaien niet met veel zieken tegelijk.
• In landen met minder zorgcapaciteit maakt zo’n virus meer slachtoffers.

Over de gevolgen van het coronavirus op langere termijn is inmiddels meer bekend dan in 2020.

Een pandemie

Van een pandemie spreek je als een ziekte wereldwijd rondgaat. Het woord komt uit het Grieks: pan betekent alle, demos betekent volk. Op 11 maart 2020 noemde de WHO de uitbraak officiëel een pandemie.

Hier staat op veel Nederlandse pagina’s iets verouderds. Zij noemen zes alarmfases van de WHO. Die schaal komt uit een ouder griepdraaiboek. In het huidige WHO-kader uit 2017 zijn het er vier: de tussenpandemische fase, de alarmfase, de pandemiefase en de overgangsfase. Dat beschrijft het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding, het EU-agentschap dat lidstaten adviseert over infectieziekten.

Daarnaast is er een aparte knop. Onder de Internationale Gezondheidsregeling kan de directeur-generaal van de WHO een noodsituatie van internationaal belang afkondigen. Dat gebeurde bij covid-19 op 30 januari 2020 en werd op 5 mei 2023 weer ingetrokken. Zo’n verklaring is geen inschatting van hoe erg de ziekte is. Het is een juridisch startsein waarmee de WHO landen tijdelijke aanbevelingen kan geven.

Pandemieën zijn van alle tijden. Deze uitbraken zijn de bekendste.

• Rond 165, 250 en 545 na Christus: uitbraken van pest en pokken.
• Vanaf 1347: de zwarte dood, die naar schatting een derde van de Europese bevolking het leven kostte.
• Van 1896 tot 1945: de derde pestpandemie, met miljoenen doden in Azië.
• Van 1918 tot 1920: de Spaanse griep, met schattingen van 20 tot 50 miljoen doden.
• 1957 en 1968: de Aziatische griep en de Hongkonggriep, elk met ongeveer een miljoen doden.
• Vanaf de jaren tachtig: aids, met tientallen miljoenen doden.
• 2009 en 2010: de Mexicaanse griep. De WHO telde toen ruim 18.000 bevestigde sterfgevallen. Latere schattingen komen veel hoger uit, omdat lang niet iedereen getest werd.

De getallen bij oude uitbraken zijn schattingen. Hoe verder terug, hoe ruwer. Neem ze als orde van grootte en niet als telling.

De cijfers

Landen melden hun bevestigde gevallen aan de WHO. Deze tabel toont de stand per 19 juli 2026.

Deze cijfers zijn een ondergrens. Ze tellen alleen bevestigde gevallen die een land heeft doorgegeven. In de eerste maanden werd er nauwelijks getest, en sinds 2022 test bijna niemand meer bij klachten. De WHO schat dat het werkelijke aantal sterfgevallen wereldwijd een veelvoud is van wat landen meldden.

Let dus op waar een oud getal vandaan komt. Een pagina die nog schrijft over 5,73 miljoen besmettingen in Nederland, beschrijft februari 2022 en niet het heden. Het verschil met de 8.657.553 van nu is geen recente golf, maar drie jaar optellen.

De maatregelen

De maatregelen volgden de golven. Wat hier staat, is geschiedenis: in Nederland gelden sinds het voorjaar van 2022 geen coronamaatregelen meer.

Het doel was om de ziekenhuiszorg werkbaar te houden. Achter dat doel zat een rekensom. Zolang de instroom op de intensive care beheersbaar bleef, hoefden artsen niet te kiezen wie nog een bed kreeg. Ziekenhuizen en huisartsenposten werken met triage: het snel beoordelen van hoe dringend iemand hulp nodig heeft. Raakte de capaciteit toch op, dan kwam code zwart in beeld.

De eerste adviezen waren eenvoudig: handen wassen, hoesten in je elleboog, geen handen schudden en papieren zakdoekjes gebruiken. Vanaf 12 maart 2020 kwamen de eerste echte maatregelen. Thuisblijven bij klachten, geen bijeenkomsten boven de honderd personen, zoveel mogelijk thuiswerken en online onderwijs. Al snel volgden aandacht voor ventilatie en de anderhalve meter afstand.

Nederland koos eerst voor een lockdown met die anderhalve meter als basis. Bedrijven kregen steun via de NOW-regeling voor loonkosten en de Tozo voor zelfstandigen. Toch gingen bedrijven failliet en zijn mensen op staande voet ontslagen. Op 1 juni 2020 mocht de horeca onder voorwaarden weer open.

Daarna wisselden verscherpingen en versoepelingen elkaar af. Scholen, horeca, theaters, bioscopen en winkels gingen meerdere keren dicht. Contactberoepen zoals de kapper lagen tijdenlang stil. Mondkapjes werden eerst betwist en later verplicht. Soms mocht je maar twee of vier mensen thuis ontvangen. In januari 2021 kwam er een avondklok, waardoor je tussen 21.00 en 4.30 uur niet buiten mocht zijn.

Verschillende varianten

Een virus verandert voortdurend van genetische code. Zo’n verandering heet een mutatie. Levert dat een duidelijk andere versie op, dan spreken we van een variant.

Hier gaat het op veel pagina’s mis. Alpha was niet de eerste variant. Alpha is de naam die de WHO in mei 2021 gaf aan een variant die eind 2020 in Engeland opdook. Het virus uit Wuhan heeft geen Griekse letter. Daarna volgden Beta, Gamma, de Delta-variant die in de zomer van 2021 dominant werd, en in december 2021 omikron.

Sindsdien is alles wat circuleert een afstammeling van omikron. Het ECDC meldde op 26 juni 2026 dat geen enkele variant meer voldoet aan de criteria voor een zorgwekkende variant. Op de waarnemingslijst staan BA.2.86, NB.1.8.1, BA.3.2 en XFG. Die laatste is in de Europese Unie de meest voorkomende. Praktisch betekent dat: het virus verandert door, maar sinds omikron zonder sprong die het beeld opnieuw omgooit.

Vaccinaties

In december 2020 keurde het Europees Geneesmiddelenbureau het eerste vaccin goed, van Pfizer en BioNTech. Daarna volgden Moderna, AstraZeneca en Janssen. In het Verenigd Koninkrijk kreeg begin december 2020 de eerste persoon ter wereld een prik. In Nederland gebeurde dat op 6 januari 2021.

Het beeld van toen klopt niet meer. De grootschalige campagne is vervangen door een jaarlijkse ronde voor wie risico loopt. Op 10 maart 2026 adviseerde de Gezondheidsraad, het onafhankelijke adviescollege van de regering over gezondheidsvragen, wie die prik nog krijgt aangeboden.

Dat advies is overgenomen. De najaarsronde loopt van 21 september tot en met 27 november 2026. Een uitnodiging krijg je als je 70 jaar of ouder bent. Ook mensen van 50 tot en met 69 jaar met een aandoening die het risico verhoogt komen in aanmerking. Hetzelfde geldt voor medische hoogrisicogroepen en voor zorgmedewerkers met direct contact met kwetsbare patiënten.

Er is ook iets vervallen. Gezonde mensen van 60 tot en met 69 jaar en zwangeren krijgen geen aanbod meer, omdat de bescherming in de bevolking is toegenomen. Twijfel je of je bij een risicogroep hoort, vraag het dan aan je huisarts. Die kan ook buiten de najaarsronde om een prik regelen.

Toekomstperspectief

Het virus gaat niet weg. Het is een luchtwegvirus geworden dat naast griep en het RS-virus meedraait in het najaar en de winter. Daar hoort een vaste aanpak bij: vaccineren wie risico loopt, ventileren en thuisblijven bij klachten.

Mijn oordeel over waar de aandacht nu hoort: bij post-covid. Die 2,6 procent volwassenen klinkt klein, maar een derde van hen zit al langer dan vier jaar met klachten. Dat is geen restant van de pandemie, dat is een lopende zorgvraag zonder standaardbehandeling.

Ondertussen kijkt Nederland terug. De Tweede Kamer stelde op 30 januari 2024 een parlementaire enquêtecommissie in die de aanpak van de pandemie onderzoekt. In 2026 liepen de openbare verhoren. Het eindrapport is er nog niet.

Wat ik niet weet: hoeveel mensen er werkelijk aan covid-19 zijn overleden. De gemelde cijfers zijn een ondergrens en de schattingen lopen uiteen. Ook durf ik niet te zeggen of de volgende variant het beeld weer verandert. En waarom de een post-covid krijgt en de ander niet, is nog onderwerp van onderzoek.

Veelgestelde vragen over corona