Hoe werkt het Nederlands Koningshuis en wat kost het?

In de serie blogs over Nederland mag het Koningshuis niet ontbreken. Het huis Oranje-Nassau gaat eeuwen terug, maar Nederland is pas sinds 1813 een monarchie. Je leest hier hoe dat zo kwam, wie er tot het Koninklijk Huis behoren, wat de begroting van de Koning voor 2027 bedraagt en waar je paleizen en het Oranjemuseum kunt bezoeken.

Geschiedenis van het Nederlands Koninklijk Huis

De koninklijke familie draagt de naam Van Oranje-Nassau. Die geschiedenis gaat ver terug: de oudste bekende voorouder, Walram I van Laurenburg aan de Lahn, stierf in 1198. Zijn zoon Hendrik II van Nassau de Rijke, overleden in 1250, droeg al de naam Van Nassau, naar het graafschap Nassau in Midden-Duitsland.

De namen Nassau en Oranje kwamen in 1544 samen. Willem van Nassau-Dillenburg erfde toen het Zuid-Franse prinsdom Orange. Hij ging de geschiedenis in als Willem van Oranje en als Willem de Zwijger. Bij de dood van koning Willem III in 1890 stierf de mannelijke lijn van het huis uit. Zijn dochter Wilhelmina volgde hem op, en via Juliana en Beatrix liep de opvolging daarna langs vrouwelijke zijde verder.

Tot 1795 was Nederland een republiek: de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De gewesten waren autonoom, maar buitenlands beleid en defensie regelden zij samen. Onder Lodewijk Napoleon werd het gebied voor het eerst een koninkrijk, het Koninkrijk Holland, van 1806 tot 1810. Daarna lijfde Frankrijk het in. In 1813 keerde Willem Frederik, zoon van de laatste stadhouder, terug en werd hij uitgeroepen tot soeverein vorst. Pas in 1815 nam hij de titel koning aan, als Willem I van het Koninkrijk der Nederlanden.

Wie horen er bij het Koninklijk Huis?

Koninklijk Huis en koninklijke familie zijn niet hetzelfde. Het Koninklijk Huis is de kleine groep waarvoor de ministeriële verantwoordelijkheid geldt: doet een lid een openbare uitspraak, dan kan een minister daarop worden aangesproken. De koninklijke familie is veel ruimer en omvat ook neven, nichten en aangetrouwde familieleden.

Tot het Koninklijk Huis behoren koning Willem-Alexander en koningin Máxima met hun drie dochters, prinses Beatrix, prins Constantijn, prinses Laurentien, prinses Margriet en prof. mr. Pieter van Vollenhoven. Wie lid is en wie niet, is geregeld in de Wet lidmaatschap koninklijk huis.

Wat kost het Koningshuis?

De kosten van het Koninklijk Huis staan op de rijksbegroting, in een eigen hoofdstuk: de begroting van de Koning. Daar was lang kritiek op, omdat de uitgaven verspreid over meerdere ministeries stonden. Uit onderzoek van RTL Nieuws in 2016 bleek dat ambtenaren die verdeling sinds de jaren zeventig bewust aanhielden, om discussie over de monarchie te vermijden. Sindsdien is de verantwoording een stuk overzichtelijker geworden.

Voor 2027 is 62,1 miljoen euro begroot, tegen 60,8 miljoen euro in 2026. De begroting voor 2027 is op Prinsjesdag 2026 aangeboden en valt uiteen in drie delen.

Vier leden van het Koninklijk Huis hebben recht op een grondwettelijke uitkering. Die bestaat telkens uit twee delen: de A-component is het persoonlijke inkomen, de B-component dekt personeel en materieel. De prinses van Oranje stort haar A-component terug in de schatkist zolang zij studeert.

Museum Nederlands Koningshuis

Het bekendste museum over de Oranjes is Museum Buren en Oranje, in het Gelderse stadje Buren. Het is gevestigd in het oude raadhuis aan de Markt en heet in de volksmond nog vaak het Oranjemuseum. Leuk om mee te nemen als je op vakantie in Nederland bent.

In het museum volg je de geschiedenis van het Koningshuis op de voet. Je ziet kinderkleertjes en speelgoed van prinses Wilhelmina, kunstzinnige voorwerpen van prinses Beatrix en borstbeelden van alle Oranjes. Er zijn presentaties en je kunt zelf aan de slag met een kasteelmaquette. De museumwinkel verkoopt doeken, glazen, fotokaarten en verzamelaarsartikelen.

Het museum is geopend van april tot en met oktober: op dinsdag, woensdag en zaterdag van 10.30 tot 16.30 uur en op donderdag van 13.00 tot 16.30 uur. Op maandag, vrijdag en zondag is het gesloten. Controleer de openingstijden vooraf op de website, want ze kunnen per seizoen verschillen. Buren zelf leent zich goed voor een dag uit: je kunt er eten, een wijngaard bezoeken of een authentieke herenboerderij bekijken.

Paleizen bezoeken

Wil je een paleis van de Oranjes van binnen zien? Paleis Noordeinde in Den Haag is het werkpaleis van de Koning en gaat in de zomer een aantal dagen per jaar open voor publiek. Je bekijkt dan het Corps de Logis, met onder meer de Grote Balzaal en de Balkonkamer. Ook de Koninklijke Stallen zijn dan te bezoeken, met de rijtuigen en de koninklijke bus. Er is een multimediatour met een introductie door de Koning en verhalen van medewerkers van de Dienst van het Koninklijk Huis.

Een bekend rijtuig zie je daar niet meer rijden. De Gouden Koets is sinds 2016 niet meer op Prinsjesdag gebruikt, eerst vanwege een langdurige restauratie. Op 13 januari 2022 maakte koning Willem-Alexander bekend dat de koets voorlopig helemaal niet meer wordt ingezet, vanwege de koloniale voorstelling op het zijpaneel. Op Prinsjesdag rijdt sindsdien de Glazen Koets.

Het Koninklijk Paleis Amsterdam op de Dam is het grootste deel van het jaar open. Je reserveert online of koopt een kaartje aan de kassa; vanaf tien personen zijn er rondleidingen en voor kinderen is er een gratis audiotour. Het gebouw werd in 1648 neergezet als stadhuis van Amsterdam. De paleiszalen waren toen het domein van burgemeesters, raadsleden en rechters, en er hangt nog altijd werk van meesterschilders.

Oranjeverenigingen

Nederland telt veel Oranjeverenigingen. Vrijwel elke gemeente heeft er een, sommige meerdere. De oudste dateert uit 1814 en werd opgericht in Bathmen. De aanhang voor Oranje blijft groot, al schommelt de steun voor de monarchie in peilingen en loopt die onder jongeren terug.

Een Oranjevereniging organiseert activiteiten rond festiviteiten die met het Koningshuis te maken hebben. Vooral Koningsdag, maar ook optochten, feestavonden, kindermiddagen, kaartavonden, oranjemarkten en oudhollandse spelletjes zoals ringsteken. Vaak verzorgen zij ook de plaatselijke herdenking en viering op 4 en 5 mei.

De mediacode

Bij Koninklijk Besluit uit 1965 is bepaald dat de Rijksvoorlichtingsdienst de persoonlijke levenssfeer van de leden van het Koninklijk Huis beschermt. Dat recht op privacy geldt voor iedereen, dus ook voor hen: je moet vrij kunnen leven in familie- en gezinsverband.

In 2005 is vastgelegd hoe die bescherming er in de omgang met media uitziet. Dat is de mediacode. De Rijksvoorlichtingsdienst kan desgevraagd beoordelen of een foto of video de privésfeer raakt. Media die zich aan de code houden, worden uitgenodigd bij vaste momenten zoals de zomerfotosessie, waar meestal ook een gesprek met de pers plaatsvindt.

De mediacode is niet bindend. Redacties beslissen zelf wat ze publiceren. Wel lopen zij het risico onrechtmatig te handelen wanneer zij de privésfeer schenden. In dat geval kan de rechter uiteindelijk oordelen of publicatie was toegestaan.

Veelgestelde vragen over het Koningshuis