De aarde in cijfers: diameter, omtrek en oppervlak

De aarde staat gemiddeld 149,6 miljoen kilometer van de zon. Dat getal komt uit de Earth Fact Sheet van NASA, de tabel met planeetgegevens die het Amerikaanse ruimtevaartinstituut bijhoudt. Die afstand is precies één astronomische eenheid: de maat waarmee sterrenkundigen afstanden binnen ons zonnestelsel uitdrukken. Zou je die afstand met de auto afleggen, 100 kilometer per uur, dag en nacht door, dan was je ruim 170 jaar onderweg. Alleen Mercurius en Venus staan dichter bij de zon. Hieronder lees je de belangrijkste feiten over onze planeet, van haar ontstaan en opbouw tot de atmosfeer en het leven op aarde. Dit blog is een vervolg op ons algemene blog over sterrenkunde.

De kerngetallen van de aarde

In de tabel hieronder staan de kerngetallen van de aarde bij elkaar. Hoe groot ze is, hoe ver ze van de zon staat, hoe snel ze draait en hoe warm het gemiddeld is aan het oppervlak.

Ontstaan van de aarde

De aarde ontstond ongeveer 4,5 miljard jaar geleden, toen het zonnestelsel zijn huidige indeling kreeg. Dat is het getal dat NASA aanhoudt op haar feitenpagina over de aarde. Je komt op Nederlandse pagina’s vaak 4,6 miljard jaar tegen. Dat hogere getal hoort bij de oudste vaste deeltjes in meteorieten, die iets eerder ontstonden dan de planeet zelf; het zijn afrondingen van dezelfde reeks metingen.

Hoe het ging, is wel duidelijk. Brokken ruimtegesteente botsten tegen elkaar, plakten vast, groeiden uit tot rotsblokken en uiteindelijk tot planeten. De andere planeten in ons zonnestelsel ontstonden in dezelfde periode en op dezelfde manier. Wat de aarde anders maakte, is de combinatie van de afstand tot de zon, een atmosfeer die bleef hangen en grote hoeveelheden vloeibaar water aan het oppervlak.

De opbouw van de aarde

De aarde bestaat uit schillen. Van buiten naar binnen zijn dat de korst, de mantel, de buitenkern en de binnenkern. Hoe dieper je komt, hoe warmer en hoe dichter het materiaal wordt. In de tabel hieronder zie je tot welke diepte elke laag reikt en waaruit hij bestaat. De diepten tellen vanaf het oppervlak; het middelpunt ligt op 6.371 kilometer.

Zet je die 6.371 kilometer rechtop, dan is de korst waarop je staat daarvan hooguit het buitenste procent. Alles wat mensen ooit hebben gebouwd, gegraven of geboord, zit in dat dunne randje.

Hoe de kern het magnetisch veld maakt

De vloeibare buitenkern doet meer dan warmte vasthouden. Het bewegende metaal wekt het magnetische veld van de aarde op. Dat veld buigt de deeltjes van de zonnewind om de planeet heen en beschermt zo de atmosfeer. Het verklaart ook waarom een kompasnaald naar het noorden wijst en waarom je bij de polen poollicht ziet. Bij een zware storm schuift dat licht zo ver naar het zuiden dat je soms ook noorderlicht in Nederland kunt zien. Mars laat zien wat er gebeurt als zo’n veld wegvalt: die planeet koelde sneller af, verloor zijn magnetische veld en daarmee het grootste deel van zijn atmosfeer.

De blauwe planeet

De aarde heet ook wel de blauwe planeet, en daar is een reden voor: ongeveer 71 procent van het oppervlak is bedekt met water. Dat cijfer komt van de U.S. Geological Survey, de Amerikaanse overheidsdienst die water, bodem en aardbevingen in kaart brengt, en NASA houdt hetzelfde percentage aan. Op veel pagina’s lees je 70 procent. Dat ene procentpunt is ruim 5 miljoen vierkante kilometer, meer dan de oppervlakte van de hele Europese Unie.

De aarde is bovendien de enige planeet waar water in vloeibare vorm aan het oppervlak ligt. Elders in ons zonnestelsel zijn er sterke aanwijzingen voor vloeibaar water, maar dan onder een dikke ijskorst, zoals bij de Jupitermaan Europa en de Saturnusmaan Enceladus. De oceanen zijn hier ook diep: gemiddeld 3.682 meter, meet NOAA, de Amerikaanse dienst voor oceaan, weer en klimaat. Het diepste punt is de Challenger Deep in de Marianentrog, 10.935 meter onder het zeeoppervlak. Dat is dieper dan de hoogste bergen ter wereld hoog zijn. Laat je de Mount Everest erin zakken, dan blijft de top nog ruim 2 kilometer onder water.

De planeet van zoet en zout water

Het meeste water op aarde is zout en ligt in de zeeën en oceanen: 96,5 procent van al het water, aldus de U.S. Geological Survey. De rest is zoet, ongeveer 2,5 procent. Veel Nederlandse pagina’s ronden dat af naar 97 tegenover 3 procent. Dat lijkt nauwkeurig genoeg, maar aan de zoete kant scheelt het bijna een vijfde van de voorraad.

En van dat zoete water is het grootste deel niet beschikbaar. Bijna 69 procent zit vast in ijskappen, gletsjers en eeuwige sneeuw. Ruim 30 procent zit als grondwater in de bodem. Wat overblijft voor meren, rivieren en moerassen is ongeveer 1 procent van het zoete water, en dus ongeveer drie honderdste procent van al het water op aarde. Uit dat laatste restje komt vrijwel al het drinkwater dat je uit de kraan tapt.

Via rivieren stroomt zoet water naar de zee en wordt het zout. Rivieren zijn niet het enige dat het water op aarde in beweging houdt. Onze eigen maan doet dat ook.

De maan

De maan draait in een baan om de aarde, op een gemiddelde afstand van 384.400 kilometer. Dat is ongeveer 30 keer de diameter van de aarde: je zou er 30 aardbollen tussen kunnen leggen. Ondanks die afstand heeft de maan merkbare invloed op de aarde, en het duidelijkst in de getijden. Door haar zwaartekracht trekt de maan het water van de zeeën en oceanen naar zich toe, waardoor het water op de ene plek opkomt en op de andere terugtrekt. Staan de zon, de aarde en de maan op één lijn, dan versterken hun aantrekkingskrachten elkaar en is het verschil tussen eb en vloed het grootst.

Naast de maan draaien er talloze door mensen gemaakte satellieten in een baan om de aarde. Ook grotere ruimteobjecten volgen zulke banen, vaak rondom een ander hemellichaam. En de aarde zelf draait in een baan, namelijk om de zon.

Baan en rotatie van de planeet

Hier staan op veel pagina’s twee getallen die net niet kloppen, en ze zijn allebei de moeite waard om recht te zetten. Het eerste gaat over het jaar. De aarde legt haar rondje om de zon af in 365,256 dagen, meet NASA. Dat is de tijd die ze nodig heeft om ten opzichte van de sterren weer op dezelfde plek te staan. Onze kalender rekent met een ander getal, het tropisch jaar van 365,2422 dagen, de tijd tussen twee keer het begin van de lente.

Dat verschil verklaart de schrikkeldag. Zou een jaar precies 365,25 dagen duren, zoals overal te lezen valt, dan klopte de regel dat je elke vier jaar een dag toevoegt precies. Omdat het 365,2422 dagen zijn, loopt de kalender per jaar ruim 11 minuten voor. In vier eeuwen is dat bijna drie dagen. Daarom slaan we in die vier eeuwen drie schrikkeldagen over: een eeuwjaar is geen schrikkeljaar, tenzij het jaartal deelbaar is door 400. Het jaar 1900 was daarom geen schrikkeljaar en 2000 wel.

Waarom een dag geen 24 uur draaien is

Het tweede getal gaat over de dag. De aarde draait één keer om haar as in 23 uur, 56 minuten en 4 seconden, volgens diezelfde NASA-gegevens, en niet in 24 uur. Dat de dag toch 24 uur duurt, komt doordat de aarde ondertussen iets verder in haar baan is geschoven. Ze moet daarna nog bijna vier minuten doordraaien voordat de zon weer op hetzelfde punt aan de hemel staat. Die zonnedag van 24 uur houdt je klok bij. Het verschil van vier minuten merk je aan de sterren, die elke nacht vier minuten eerder opkomen dan de nacht ervoor.

Ondertussen raast de aarde met 29,78 kilometer per seconde door haar baan, ruim 107.000 kilometer per uur. In de vijf seconden die het kost om deze zin te lezen, ben je bijna 150 kilometer opgeschoven. Je merkt er niets van, omdat alles om je heen even hard meebeweegt.

Waar de seizoenen vandaan komen

De baan om de zon en de draai om de eigen as maken samen de dag, de nacht, het jaar en de seizoenen. De as van de aarde staat namelijk scheef: 23,44 graden ten opzichte van het vlak van haar baan. Zet een potlood rechtop op tafel en kantel het een klein stukje, ongeveer een kwart van de weg naar languit, en je hebt het te pakken. Door die scheve stand helt het noordelijk halfrond een half jaar naar de zon toe en een half jaar ervan af. In de zomer staat de zon hoog en schijnt ze langer; in de winter staat ze laag en schijnt ze korter.

Dat het in de zomer warmer is, komt dus niet doordat de aarde dan dichter bij de zon staat. Voor Nederland is het zelfs precies andersom. De aarde staat begin januari het dichtst bij de zon, op 147,1 miljoen kilometer, en begin juli het verst weg, op 152,1 miljoen kilometer. Midden in onze winter zitten we er 5 miljoen kilometer dichter op dan midden in onze zomer, en toch vriest het dan. De scheefstand wint het ruimschoots van de afstand. Die afstand merk je wel bij een zonsverduistering: begin juli lijkt de zon iets kleiner, zodat de maan haar makkelijker helemaal afdekt.

Onze atmosfeer

De atmosfeer houdt schadelijke straling van de zon tegen, verdeelt warmte over de planeet en laat kleine ruimtebrokken verbranden voordat ze de grond raken. Ze bestaat voor 78,08 procent uit stikstof en voor 20,95 procent uit zuurstof, aldus de Earth Fact Sheet van NASA. Bijna al de rest is argon: 0,93 procent.

Wat daarna overblijft is een flintertje, en juist daarin zit het gas waar het klimaatgesprek over gaat. Het KNMI, het Nederlandse instituut voor weer, klimaat en seismologie, meldde op 10 december 2025 hoe het ervoor staat. De koolstofdioxidemeting op Hawaï stond toen op 427 deeltjes per miljoen, tegenover 317 aan het begin van die meetreeks. Dat is ruim vier honderdste procent van de lucht.

Reken die stijging om naar een woonkamer van 50 kubieke meter. Waar vroeger zo’n 16 liter koolstofdioxide hing, is dat nu ruim 21 liter. De stijging gaat bovendien sneller dan vroeger, van gemiddeld 0,9 deeltjes per miljoen per jaar in de jaren zestig naar 2,5 over de laatste tien jaar. Wat dat met het klimaat doet, lees je in ons artikel over de opwarming van de aarde.

De vijf lagen van de atmosfeer

De atmosfeer is niet overal hetzelfde. Ze is opgebouwd uit vijf lagen, die in elkaar overgaan zonder scherpe grens. In de tabel hieronder zie je tot welke hoogte elke laag reikt en wat er gebeurt.

De grens tussen de atmosfeer en de ruimte wordt meestal op 100 kilometer hoogte gelegd, de zogeheten Kármánlijn. Die grens is een afspraak en geen natuurkundige overgang; de lucht wordt simpelweg steeds ijler. Honderd kilometer is ook minder ver dan het klinkt. Het is een uur rijden op de snelweg, alleen dan recht omhoog. Dat dunne laagje wordt door de zwaartekracht van de aarde op zijn plek gehouden, en het is het enige wat tussen jou en de ruimte in zit.

Leven op aarde

Voor zover we weten is de aarde de enige plek met leven. Dat leven begon vrijwel zeker in het water, en in het water zit nog altijd de meeste leefruimte. Een oceaan die gemiddeld 3.682 meter diep is, biedt over de hele hoogte plaats aan organismen. Op het land speelt vrijwel alles zich af in een strook van hooguit enkele honderden meters boven en onder het oppervlak. Gemiddeld is het aan het oppervlak 15 graden. Dat cijfer telt de hele planeet mee, dag en nacht, zomer en winter: aan de evenaar is het veel warmer en op Antarctica veel kouder, en 15 graden is wat daar tussenin uitkomt.

Twee dingen zijn daarvoor onmisbaar: vloeibaar water aan het oppervlak en een atmosfeer die de straling tegenhoudt en de warmte vasthoudt. Daar komt bij dat de baan van de aarde stabiel is, zodat de temperatuur binnen een smalle marge blijft. Valt er één van die drie weg, dan houdt het op. Mars laat zien hoe het anders kan aflopen: dezelfde grondstoffen, een andere uitkomst.

De mens

Van al dat leven is er één soort die de planeet heeft omgebouwd. De Verenigde Naties telden in 2024 ongeveer 8,2 miljard mensen. Ze verwachten dat de wereldbevolking rond de jaren tachtig van deze eeuw een hoogtepunt bereikt van ongeveer 10,3 miljard. Daarna daalt het aantal naar verwachting weer. Dat staat in World Population Prospects 2024, de bevolkingsprognose die de VN op 11 juli 2024 publiceerde.

Voor de mens is de aarde zijn thuisbasis. Toch verlaten sommigen die plek, uit nieuwsgierigheid en voor onderzoek. Twaalf mensen hebben voet op de maan gezet, allemaal tussen 1969 en 1972, en sindsdien niemand meer. Wat er wel is, is permanente bewoning vlak boven onze atmosfeer: in het Internationaal ruimtestation ISS woont sinds november 2000 onafgebroken iemand. Dat is de nuchtere stand van zaken: ruim 8 miljard mensen op de planeet, een handvol erboven, en verder nog niemand ergens anders.

Veelgestelde vragen over de aarde