De hoofdstad van Nederland is Amsterdam, niet Den Haag

Amsterdam is sinds 1808 de hoofdstad, schrijft het Nationaal Archief. Dat is het archief van de landelijke overheid. Toch staat het woord hoofdstad maar één keer in de Grondwet, de hoogste wet van het land. Den Haag komt er niet eens in voor, telden wij. Hoofdstad zijn is in Nederland dus vooral een eretitel. Meer over Nederland en andere landen lees je in het kennisgebied Wereld.

Wat de Grondwet over de hoofdstad zegt

De Grondwet noemt Amsterdam één keer, in de regel over een nieuwe koning. Die wordt, zo staat er, ‘ingehuldigd in de hoofdstad Amsterdam’. De inhuldiging is de plechtigheid waarbij de nieuwe koning belooft dat hij zich aan de Grondwet houdt. Een kroning is het niet. In Nederland krijgt de koning de kroon nooit op zijn hoofd, legt het Koninklijk Huis op zijn website uit.

Een zin als ‘Amsterdam is de hoofdstad’ staat nergens in de Grondwet. De wet zegt alleen waar de plechtigheid is. Daarbij noemt ze de stad in het voorbijgaan de hoofdstad.

Wij hebben de hele tekst doorzocht. Amsterdam staat er één keer in, en het woord hoofdstad ook. Den Haag vonden wij geen enkele keer, ook niet onder de naam ’s-Gravenhage. De Grondwet zegt dus niet in welke stad de regering en het parlement werken.

Eén dag per koning is Amsterdam het middelpunt

Op de dag van de inhuldiging vergadert het parlement in Amsterdam en niet in Den Haag. Koning Willem-Alexander legde op 30 april 2013 zijn eed af voor de Eerste en Tweede Kamer samen. Dat zijn de twee delen van het parlement. In Amsterdam is de plechtigheid sinds 1814 in de Nieuwe Kerk, schrijft het Koninklijk Huis.

Eerder die dag had zijn moeder, koningin Beatrix, afstand gedaan van de troon. Dat gebeurde in het Koninklijk Paleis op de Dam.

Sinds wanneer Amsterdam de hoofdstad is

Amsterdam is de hoofdstad sinds 1808, schrijft het Nationaal Archief. In dat jaar ging koning Lodewijk Napoleon van Holland er wonen. Dat is in 2026 volgens onze som 218 jaar geleden. Ook 1814 en 1983 zijn goede antwoorden, maar op een andere vraag. De Grondwet van 1814 noemde de stad voor het eerst de hoofdstad. En in 1983 kwam dat woord terug in de Grondwet.

In de tabel hieronder zie je per periode wat er gebeurde en welke stad de hoofdstad was.

Wat de hoofdstad was voor Amsterdam

Voor Amsterdam was Den Haag de hoofdstad, van 1806 tot 1808, en daarna heel even Utrecht. Lang daarvoor had het land er geen. Van 1588 tot 1795 heette Nederland de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Een officiële hoofdstad had die Republiek niet, schrijft het Nationaal Archief. Daarna heette het land de Bataafse Republiek, en toen werkte Den Haag wel als hoofdstad.

In 1806 werd Lodewijk Napoleon koning van Holland. Hij was de broer van de Franse keizer Napoleon. In 1808 verhuisde de koning. Eerst zat hij een paar maanden in Utrecht, daarna trok hij in het stadhuis op de Dam in Amsterdam. Dat stadhuis werd zijn paleis.

In 1810 werd het koninkrijk een deel van Frankrijk. Een jaar later noemde keizer Napoleon Amsterdam de derde stad van zijn keizerrijk, na Parijs en Rome.

Waarom het woord in 1815 uit de Grondwet verdween

Het woord hoofdstad verdween in 1815 om het zuiden van het land niet te kwetsen. In dat jaar werd België met Nederland verenigd. Amsterdam als enige hoofdstad lag toen gevoelig, schrijft het Nationaal Archief. De nieuwe Grondwet liet de inhuldiging daarom wisselen: ‘beurtelings te Amsterdam en in eene der steden van de zuidelijke Provinciën’.

Willem I werd in 1814 nog in Amsterdam ingehuldigd, als vorst van Nederland. Als koning van het grotere land kreeg hij op 21 september 1815 een inhuldiging in Brussel. Ook de regering wisselde in die jaren tussen Den Haag en Brussel.

Na de afscheiding van België gold Amsterdam weer als hoofdstad. In de Grondwet kwam dat niet te staan. Pas in 1983 keerde het woord terug. Het was toen volgens onze som 168 jaar uit de Grondwet weg geweest.

Een minister vond het begrip in 1954 leeg

Dat de titel weinig inhoud heeft, vond een minister al in 1954. Het Eerste Kamerlid Gerretson wilde Amsterdam in dat jaar weer als hoofdstad in de Grondwet zetten. Minister Beel van Binnenlandse Zaken vond dat de stad daarvoor iets miste. Amsterdam was niet de vaste vergaderplaats van parlement en regering. En Den Haag was op zijn beurt niet de voornaamste stad van het land.

Het begrip hoofdstad ‘mist hier te lande wezenlijke betekenis’, vond de minister volgens het Nationaal Archief. Gerretson schreef er in 1955 nog een boek over. Wat hij wilde, gebeurde pas in 1983.

Waarom de regering in Den Haag zit

De regering zit in Den Haag omdat het bestuur daar al eeuwen zat voordat Amsterdam hoofdstad werd. Van oudsher lag het centrum van de macht in Den Haag, schrijft het Nationaal Archief. De Staten-Generaal kwamen er samen om besluiten te nemen. Zo heet het parlement nog steeds. Ook later bleef Den Haag het centrum van de regering.

Den Haag ontstond als een nederzetting van boeren bij het hof van de graaf van Holland. Dat schrijft het Haags Gemeentearchief, het archief van de gemeente Den Haag. Het hof was er dus al vroeg. Toch bleef de plaats eeuwenlang officieel een dorp.

Dat kwam door de Staten van Holland. Zo heette het bestuur van het oude Holland. Achttien steden hadden daarin elk een stem. Een dorp had geen eigen stem. Met stadsrecht zou Den Haag officieel een stad worden. De steden hielden dat tegen, want een stad erbij betekende voor hen minder invloed.

Ook gunde geen stad een andere stad het recht om de vaste plek van de Staten te worden. Een dorp zonder stem gaf minder problemen. De bestuurders voelden zich er bovendien vrij. Ze werkten op het Binnenhof, en daarover had het dorpsbestuur niets te zeggen.

Den Haag kreeg de naam stad van koning Lodewijk Napoleon

Den Haag kreeg de officiële naam stad pas van Lodewijk Napoleon. Bij zijn intocht in Den Haag wilde de nieuwe koning de sleutels van de stad krijgen. Die had Den Haag niet, want het had nooit stadsmuren of een stadspoort gehad. Het bestuur liet snel twee verguld zilveren sleutels maken.

Enkele maanden later gaf de koning Den Haag de rang en naam van derde stad van het koninkrijk. Het is een aardig toeval. Ook Amsterdam werd in 1811 een derde stad, maar dan van een keizerrijk. Wat je nu in Den Haag kunt zien, staat in ons artikel over op vakantie naar Zuid-Holland.

Wat in Amsterdam zit en wat in Den Haag

Amsterdam heeft de titel en de plechtigheid, Den Haag heeft het dagelijks bestuur. In de tabel hieronder zie je per onderdeel in welke stad het zit.

De Raad van State adviseert de regering over nieuwe wetten. Algemene Zaken is het ministerie van de minister-president. Een ambassadeur vertegenwoordigt een ander land. Nieuwe ambassadeurs overhandigen de koning op Paleis Noordeinde hun geloofsbrieven. Dat zijn de papieren waarmee hun eigen land hen aanstelt.

Het Binnenhof wordt verbouwd

Het Binnenhof wordt verbouwd, en daarom zijn alle gebruikers voor een aantal jaren verhuisd. Dat schrijft de Eerste Kamer, het deel van het parlement dat wetten als laatste beoordeelt. Het Binnenhof is acht eeuwen oud en geldt als het centrum van het parlement. De Eerste Kamer zelf zit sinds 23 augustus 2021 aan het Lange Voorhout en de Kazernestraat. Ook de Tweede Kamer vergadert in een tijdelijk gebouw. Als de verbouwing klaar is, komt iedereen terug.

De koning woont en werkt in Den Haag

De koning woont in Paleis Huis ten Bosch en werkt in Paleis Noordeinde. Beide paleizen staan in Den Haag, schrijft het Koninklijk Huis.

Dat de koning in Den Haag werkt, zie je elk jaar op televisie. Op Prinsjesdag, de derde dinsdag van september, vertrekt de koninklijke stoet van Paleis Noordeinde. De koning leest dan de plannen van de regering voor aan het parlement. Sinds 2022 doet hij dat in de Koninklijke Schouwburg, omdat het Binnenhof wordt verbouwd. Ook dat is in Den Haag en niet in de hoofdstad.

Het paleis op de Dam gebruikt de koning voor ontvangsten, zoals bij een staatsbezoek. Het gebouw is van de staat. Het grootste deel van het jaar is het open voor bezoekers, schrijft het Koninklijk Huis. Plan je een weekend naar Amsterdam, dan kun je er dus meestal naar binnen. Wie er bij het Koninklijk Huis horen en wat het kost, lees je in ons artikel over het Nederlandse koningshuis.

Den Haag is wel de hoofdstad van Zuid-Holland

Den Haag is sinds 1840 de hoofdstad van de provincie Zuid-Holland. In dat jaar werd de provincie Holland gesplitst in Noord-Holland en Zuid-Holland, schrijft het Haags Gemeentearchief. De regeringsstad is dus toch ergens hoofdstad van.

Amsterdam is van geen enkele provincie de hoofdstad. Het bestuur van Noord-Holland zit in Haarlem. Rotterdam is evenmin een hoofdstad, van het land niet en van de provincie niet.

Elke provincie heeft een eigen hoofdstad. Welke dat zijn, staat in ons artikel over de provincies van Nederland en hun hoofdsteden.

Hoe andere landen het in hun grondwet zetten

België en Duitsland noemen hun hoofdstad in de grondwet, Frankrijk en Zwitserland doen dat niet. Wij legden zes grondwetten naast elkaar. De Nederlandse lazen wij bij de overheid zelf. De andere vijf komen van het Constitute Project. Dat is een openbare verzameling van grondwetten uit de hele wereld, in het Engels. In de tabel hieronder zie je per land of de grondwet een hoofdstad noemt.

De Belgische grondwet zegt het in één zin. Brussel is de hoofdstad van België en de vaste plek van de landelijke regering. De Duitse grondwet noemt Berlijn de hoofdstad. Zo rechtstreeks zegt de Nederlandse Grondwet het niet.

De Zuid-Afrikaanse grondwet noemt in de tekst tot en met 2012 geen hoofdstad. Ze zegt alleen dat het parlement in Kaapstad zit.

Een grondwet zonder hoofdstad betekent niet dat een land er geen heeft. Parijs staat niet in de Franse grondwet, en toch is het de hoofdstad van Frankrijk.

Welk land officieel geen hoofdstad heeft

Zwitserland heeft officieel geen hoofdstad. De regering, het parlement en een groot deel van de ambtenaren zitten in Bern. Toch heet Bern niet de hoofdstad maar de bondsstad. Dat schrijft SWI swissinfo.ch. Die nieuwssite hoort bij de Zwitserse publieke omroep.

Het Zwitserse parlement koos op 28 november 1848 voor Bern. Daar kwam het bestuur van het land te zitten. Een hoofdstad wezen de parlementsleden niet aan. Zo hielden ze rekening met de gevoelens in een deel van het land, zegt een historicus in dat artikel.

Een eretitel met één verplichting

Ons oordeel: de titel hoofdstad is in Nederland een eretitel met één verplichting. Eens per koning moet de inhuldiging in Amsterdam zijn. Meer zegt de Grondwet er niet over. Geen ministerie hoeft ervoor te verhuizen, en het parlement vergadert gewoon in Den Haag.

Op de vraag sinds wanneer vinden wij 1808 het beste antwoord. Wie 1983 noemt, vertelt alleen wanneer de wet de praktijk inhaalde.

Komt je kind thuis met een topografietoets waarop bij de hoofdstad van Nederland Den Haag is ingevuld? Dan is de rode streep terecht. De regering zit in Den Haag, maar het goede antwoord is Amsterdam. Wil je het zelf nalezen, zoek dan in de Grondwet de regel over de inhuldiging van de koning op. Het is één zin.

Veelgestelde vragen over de hoofdstad van Nederland