Trias politica in Nederland uitgelegd met drie voorbeelden

Op 16 februari 2021 zei een rechter in Den Haag dat de avondklok direct weg moest. Nederland zat toen al ruim drie weken elke avond verplicht binnen. Zes dagen later gold er een nieuwe wet en bleef de avondklok bestaan. Dat staat in de uitspraak van de rechtbank Den Haag en in het Staatsblad, het blad waarin elke nieuwe wet verschijnt.

Bij de avondklok zie je de drie machten aan het werk. De regering voerde een regel in en de rechter keurde de manier af waarop dat ging. Regering en parlement maakten daarom een nieuwe wet. Zo werkt de trias politica in Nederland: de machten zijn niet strikt gescheiden, maar remmen elkaar af. Meer uitleg over politiek en bestuur vind je in het kennisgebied Maatschappelijk.

Wat zijn de drie machten?

De drie machten zijn de wetgevende, de uitvoerende en de rechterlijke macht. De wetgevende macht maakt de wetten. De uitvoerende macht voert die wetten uit en bestuurt het land. De rechterlijke macht beslist bij ruzie wat de wet betekent, en zij straft wie de wet overtreedt. Een ander woord daarvoor is rechtsprekende macht.

Neem rijden met alcohol op. In een wet staat hoeveel alcohol een bestuurder in zijn bloed mag hebben. De politie controleert of bestuurders zich daaraan houden. Wie toch met te veel drank op rijdt, kan een gevangenisstraf krijgen. Over die straf beslist een rechter.

Het idee erachter: wie de regels maakt, mag ze niet ook zelf uitvoeren en er zelf over oordelen. Anders controleert namelijk niemand hem meer. De trias politica heet daarom ook de scheiding der machten of de machtenscheiding.

Wie ontwikkelde de trias politica?

De trias politica is ontwikkeld door de Franse denker Montesquieu, die de drie machten in 1748 beschreef. De bedenker heette voluit Charles de Secondat, baron de la Brède et de Montesquieu. Zijn boek heet De l’esprit des lois, in het Nederlands: Over de geest van de wetten. Het verscheen in Genève zonder jaartal, maar kenners houden 1748 aan. Montesquieu stierf op 10 februari 1755.

Wij lazen zijn tekst in een Franse uitgave bij Project Gutenberg. Dat is een digitale bibliotheek die oude boeken gratis online zet. Een voetnoot in die uitgave zegt dat Montesquieu de meeste uitgangspunten haalde bij de Engelse denker John Locke.

Wat Montesquieu werkelijk schreef

Montesquieu schreef niet over drie gesloten hokjes, maar over machten die elkaar tegenhouden. Zijn hoofdstuk over de drie machten gaat over het bestuur van Engeland. De woorden trias politica vonden wij nergens in de Franse tekst.

Zijn drie machten zijn bovendien niet precies de onze. Hij noemt eerst de macht om wetten te maken. Daarna komt de macht over oorlog, vrede en veiligheid. De derde is de macht om misdaden te straffen en ruzies tussen burgers te beslechten.

Over die drie schrijft hij, in onze vertaling: ‘Alles zou verloren zijn als dezelfde man, of dezelfde groep van leiders, van edelen of van het volk, deze drie machten uitoefende.’

Zijn oplossing is daarom tegenwicht. Macht moet macht tegenhouden, schrijft hij twee hoofdstukken eerder. In zijn Engelse voorbeeld mag de koning een wet van het parlement tegenhouden, maar zelf geen wetten maken.

De rechter stelt bij hem daarentegen weinig voor. De macht om te oordelen noemt hij ‘in zekere zin nul’. Rechters zijn volgens hem alleen ‘de mond die de woorden van de wet uitspreekt’. Ook dat vertaalden wij zelf. Toch moet die macht losstaan van de andere twee. Anders is er volgens hem geen vrijheid.

Volgens ons is scheiding der machten daarom maar een halve naam. Een volledige scheiding vroeg de bedenker niet. Wel eiste hij dat wetten maken en uitvoeren niet in één hand liggen. Nederland mengt die twee volgens onze lezing meer dan hij toestond: hier maakt de regering de wetten mee.

Is er een trias politica in Nederland?

Nederland heeft de drie machten, maar de Grondwet noemt de trias politica nergens. Wij zochten in de tekst die geldt sinds 22 februari 2023. De woorden wetgevende macht en uitvoerende macht staan er niet in. Rechterlijke macht staat er 12 keer in.

De verdeling zit wel in de opbouw. De Grondwet heeft aparte hoofdstukken voor de regering, voor de Staten-Generaal en voor de rechtspraak. Staten-Generaal is de officiële naam van het parlement: de Tweede Kamer en de Eerste Kamer samen. In de tabel hieronder staat per macht wie haar in Nederland heeft en welk artikel dat regelt.

De eerste rij laat meteen zien waar de scheiding niet strikt is. De regering voert de wetten uit, maar maakt ze ook mee. Welke rechter welke zaak behandelt, lees je in ons artikel over het Nederlandse rechtsstelsel.

Waar de machten overlappen

De machten overlappen in Nederland op minstens vier plekken, zo telden wij in de Grondwet. De eerste zag je hierboven. De tabel hieronder noemt de andere drie.

Een koninklijk besluit is een besluit dat de Koning en een minister ondertekenen. Een algemene maatregel van bestuur is een regel die de regering op die manier zelf vaststelt. De Raad van State adviseert over wetsvoorstellen. Dezelfde Raad is bovendien rechter in geschillen tussen burgers en de overheid.

Het parlement heeft op zijn beurt invloed op de rechter. Komt er een plek vrij in de Hoge Raad, dan draagt de Tweede Kamer drie personen voor. De Hoge Raad is de hoogste rechter in strafzaken, belastingzaken en zaken tussen burgers.

Wat wel gescheiden is

Wij vonden in de Grondwet vier punten waar de scheiding wel vastligt.

• Een Kamerlid kan niet tegelijk minister of staatssecretaris zijn. Alleen een minister die zijn ontslag heeft aangeboden, mag Kamerlid zijn tot daarover is beslist.
• Rechters worden voor het leven benoemd. Schorsen kan alleen een gerecht.
• Een gevangenisstraf kan alleen de rechter opleggen.
• Kamerleden kunnen niet worden vervolgd voor wat zij in de vergadering zeggen.

Eén bekende regel staat er juist niet in. Een minister die het vertrouwen van de Tweede Kamer verliest, moet opstappen. Dat heet de vertrouwensregel. In de Grondwet komt het woord vertrouwen echter niet voor, zo zagen wij. Meer over het kabinet en de Kamers lees je in ons artikel over de democratie in Nederland.

De trias politica in drie Nederlandse voorbeelden

Drie zaken laten zien hoe de machten in Nederland botsen: de avondklok, de klimaatzaak en de toeslagenaffaire. In de eerste twee greep de rechter in. In de derde hield jarenlang geen van de drie machten de andere tegen.

De avondklok in tien dagen

De avondklok van 2021 ging in tien dagen langs alle drie de machten. De regering voerde hem op 23 januari 2021 in met een noodwet. Je mocht van 21.00 uur tot 4.30 uur niet naar buiten. Met een noodwet mag de regering bij groot gevaar handelen zonder eerst een nieuwe wet te maken. In de tabel hieronder staat wat er daarna gebeurde, met de dagen sinds de uitspraak van de rechtbank.

De rechtbank keurde af dat de avondklok met een noodwet was ingevoerd. Volgens haar was niet aangetoond dat er te veel haast was om eerst een gewone wet te maken. Bij de noodzaak van de avondklok zelf zette de rechter ‘grote vraagtekens’, maar daarop rustte de uitspraak niet.

Het gerechtshof beoordeelde die uitspraak daarna opnieuw. Het gaf de regering toch gelijk: de noodwet mocht. Zulke maatregelen vragen volgens het hof vooral om een politieke afweging. Die is aan regering en parlement.

De klimaatzaak van Urgenda

In de klimaatzaak legde de rechter de regering een doel op. Urgenda is een stichting die plannen maakt tegen klimaatverandering. Zij eiste dat de Staat, de Nederlandse overheid, meer deed. De Hoge Raad gaf haar op 20 december 2019 gelijk. De Staat moest de uitstoot van broeikasgassen met minstens 25 procent verlagen ten opzichte van 1990. Dat moest eind 2020 zijn gehaald.

De Staat vond dat zo’n bevel botste met de machtenscheiding. De Hoge Raad zag dat echter anders. Regering en parlement beslissen over het klimaatbeleid. De rechter beoordeelt of zij daarbij ‘zijn gebleven binnen de grenzen van het recht’.

Eén grens trok de Hoge Raad wel: ‘De rechter kan de wetgever dan ook geen bevel geven om wetgeving met een bepaalde inhoud tot stand te brengen.’ De rechter mocht dus een doel opleggen, maar geen wet afdwingen. Hoe de Staat dat doel haalde, bleef aan de politiek.

De toeslagenaffaire

Bij de toeslagenaffaire werkte de onderlinge controle jarenlang niet. Ouders moesten kinderopvangtoeslag terugbetalen, de bijdrage van de overheid in de kosten van de opvang. Zij werden ten onrechte als fraudeur behandeld. Een commissie van de Tweede Kamer onderzocht dat. Op 17 december 2020 kwam haar verslag Ongekend onrecht uit.

Haar oordeel: ‘grondbeginselen van de rechtsstaat zijn geschonden’. Een rechtsstaat is een land waar ook de overheid zich aan de wet moet houden. Dat verwijt trof volgens de commissie niet alleen wie de toeslag uitvoerde. Het trof ‘ook de wetgever en de rechtspraak’.

De wet was ‘spijkerhard’, schreef de commissie. De toeslag is volgens haar uitgevoerd als een ‘massaproces’. De commissie keek ook naar de rechters die over besluiten van de overheid oordelen. Volgens haar droegen zij er jarenlang aan bij dat die harde uitvoering bleef bestaan.

Voor ons is dit de grootste les over de trias politica. Drie machten beschermen je alleen als ze elkaar ook tegenspreken. Kijken ze alle drie dezelfde kant op, dan helpt de verdeling niet.

Wat de Nederlandse rechter niet mag

De Nederlandse rechter mag een wet niet toetsen aan de Grondwet. Hij mag dus niet oordelen dat een wet tegen de Grondwet ingaat. Dat heet het toetsingsverbod. In de Grondwet staat dat de rechter ‘niet in de beoordeling van de grondwettigheid van wetten en verdragen’ treedt.

Het verbod gaat over wetten van regering en parlement samen. Zo’n wet moet de rechter dus altijd toepassen. Lagere regels van de overheid mag hij wel aan de Grondwet toetsen.

Een wet toetsen aan een verdrag mag de rechter ook. Een verdrag is een afspraak tussen landen. Botst een wet met een regel uit een verdrag die iedereen bindt, dan wordt die wet niet toegepast. Zo kwam de Hoge Raad in de klimaatzaak uit bij het Europese mensenrechtenverdrag. Dat verdrag verplicht landen de rechten van hun inwoners te beschermen. Tegen een wet beschermt de rechter jouw rechten dus via een verdrag, en niet via de Grondwet zelf.

Het voorstel om dat te veranderen

Er ligt een voorstel om het toetsingsverbod deels te schrappen. Met dat voorstel zou de rechter wetten mogen toetsen aan de klassieke grondrechten uit het eerste hoofdstuk van de Grondwet. Dat zijn vrijheidsrechten, zoals de vrijheid van meningsuiting. In de zomer van 2025 kwamen op een ontwerp 51 openbare reacties binnen. De toelichting bij dat ontwerp zegt dat het plan ‘een nieuw element’ toevoegt aan de trias politica in Nederland.

Op 5 oktober 2026 was de stand als volgt. De ministerraad, de vergadering van alle ministers, ging op 26 juni 2026 akkoord. Daarna ging het voorstel voor advies naar de Raad van State. Volgens de Wetgevingskalender lag de aanvraag daar sinds 3 juli 2026. In die kalender houdt de overheid bij hoe ver elk wetsvoorstel is.

Wet is het daarmee nog lang niet. Een wijziging van de Grondwet moet twee keer langs beide Kamers, met verkiezingen ertussen. Hoe dat gaat, staat in ons artikel over de Grondwet wijzigen.

Waar staan de politie en het Openbaar Ministerie?

De politie hoort bij de uitvoerende macht, en het Openbaar Ministerie staat tussen de regering en de rechter in. Volgens de Politiewet werkt de politie ‘in ondergeschiktheid aan het bevoegd gezag’. Zij heeft dus een baas. Bij de openbare orde is dat de burgemeester. Bij het opsporen van misdrijven is het de officier van justitie. Hoe die twee overleggen, lees je in ons artikel over de Driehoek van burgemeester en justitie.

De officier van justitie werkt bij het Openbaar Ministerie. Dat beslist wie voor de strafrechter moet komen. Officieren van justitie heten in de wet rechterlijke ambtenaren, net als rechters. Toch zijn zij geen rechter. Bij de rechterlijke macht horen volgens de wet drie soorten gerechten: de rechtbanken, de gerechtshoven en de Hoge Raad.

De minister van Justitie en Veiligheid mag het Openbaar Ministerie opdrachten geven. In de wet staat dat hij ‘algemene en bijzondere aanwijzingen’ kan geven. Met de zaak van een rechter mag de minister zich daarentegen niet bemoeien, zegt dezelfde wet. De officier eist, de rechter beslist.

Wat er gebeurt als de verdeling wegvalt

Zonder verdeling van de macht kan niemand een leider nog tegenhouden. Vorsten die alleenheerser wilden worden, begonnen er volgens Montesquieu altijd mee alle ambten zelf in handen te nemen. Wat een dictatuur is, zie je aan precies dat punt: één persoon of een kleine groep heeft alle macht.

Ruzie tussen de machten is daarom geen teken van zwakte. Een rechter die de regering terugfluit, laat zien dat de rem werkt. Een Kamer die een minister naar huis stuurt, doet dat ook.

Zelf kijken hoe de drie machten werken

Je kunt de drie machten zelf aan het werk zien. De vergaderingen van de Tweede en de Eerste Kamer zijn volgens de Grondwet openbaar. Rechtszittingen zijn dat ook, op uitzonderingen na.

Lees je dat de rechter het kabinet terugfluit? Zoek dan de uitspraak op de site van de Rechtspraak. Kijk aan welke regel de rechter toetste.

Veelgestelde vragen over de trias politica