Collectieve arbeidsovereenkomst (CAO) begrijpen voor ondernemers

In zo’n contract staan afspraken over loon, werktijden, vakantiedagen, pensioen en ontslag. Het Centraal Bureau voor de Statistiek telt die afspraken. Het CBS is het statistiekbureau van de overheid. Het telde in 2024 ruim 6,2 miljoen banen van werknemers die onder een cao vielen, op een totaal van 8,6 miljoen banen. Dat is 72,5 procent. Val je eronder, dan is elke afspraak met je werknemer die slechter uitpakt dan de cao nietig: hij geldt niet, en de cao-regel komt ervoor in de plaats.

Wat is een cao volgens de wet

De wet noemt een cao een overeenkomst tussen een of meer werkgevers en een of meer vakbonden, waarin vooral arbeidsvoorwaarden worden geregeld. Die omschrijving staat in artikel 1 van de Wet op de collectieve arbeidsovereenkomst uit 1927, in de tekst die sinds 1 januari 2007 geldt. Aan de kant van de werknemers moet dus altijd een vakbond zitten. Een personeelsreglement dat je zelf opstelt is daarom geen cao, hoe uitgebreid het ook is.

Een cao mag niet langer dan vijf jaar duren (artikel 18). In de praktijk lopen de meeste cao’s een tot drie jaar. Loopt een cao af zonder dat hij wordt opgezegd, dan verlengt hij zichzelf, met maximaal een jaar per keer (artikel 19).

Bedrijfstak-cao of ondernemings-cao

Een bedrijfstak-cao geldt voor een hele branche, een ondernemings-cao voor één bedrijf. Bij een bedrijfstak-cao onderhandelen werkgeversorganisaties in die branche met de vakbonden. Denk aan de bouw, de detailhandel of de zorg. Bij een ondernemings-cao onderhandelt één werkgever rechtstreeks met de bonden, meestal een concern met duizenden werknemers.

De bedrijfstak-cao is verreweg de grootste. Van de 8,6 miljoen werknemersbanen in 2024 viel 65 procent onder een bedrijfstak-cao en 7,5 procent onder een ondernemings-cao, telde het CBS. Als kleine of middelgrote werkgever kom je dus vrijwel altijd een branchecao tegen.

Wanneer ben je aan een cao gebonden

Er zijn vier manieren waarop een cao jou bindt, zo vat Ondernemersplein het samen. Ondernemersplein is de informatiesite van de overheid voor ondernemers. Je sluit zelf een cao met de bonden. Je bent lid van een werkgeversorganisatie die er een heeft gesloten. De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft de cao algemeen verbindend verklaard. Of je past een bestaande cao vrijwillig toe in je arbeidscontracten.

Die derde route is de verrassing voor veel ondernemers. Algemeenverbindendverklaring betekent dat de minister de cao-regels oplegt aan iedereen in de branche. Dat mag als de cao al geldt voor een belangrijke meerderheid van de mensen in dat bedrijf, staat in artikel 2 van de Wet AVV van 1937. Je hoeft dan nergens lid van te zijn en je hoeft niet te hebben meegepraat. Een verbindendverklaring duurt hoogstens twee jaar, daarna moet hij worden verlengd.

Je neemt je eerste monteur aan en biedt hem een uurloon dat je ruim vindt. Een maand later hoor je van een collega-ondernemer dat er in jouw branche een algemeen verbindend verklaarde cao ligt, met een hoger aanvangsloon en een verplicht pensioenfonds. Je moet dan het verschil nabetalen, met terugwerkende kracht tot de eerste werkdag. Zoek daarom uit welke cao voor jouw bedrijf geldt voordat je een loonbod doet. Dat is een aparte vraag, met een eigen antwoord.

Minimum-cao of standaard-cao: hoeveel ruimte houd je

Bij een minimum-cao mag je je werknemer meer geven dan de cao voorschrijft, bij een standaard-cao niets anders dan wat er staat. Een minimum-cao zet een bodem. Betaal je boven schaal of geef je een extra vrije dag, dan is dat toegestaan. Bij een standaard-cao mag je er niet vanaf wijken, ook niet in het voordeel van je werknemer. De cao zelf vermeldt om welk type het gaat; kijk in de eerste artikelen, meestal onder het kopje karakter of werkingssfeer.

Wijk je toch af in het nadeel van je werknemer, dan is dat beding nietig. Artikel 12 van de Wet op de collectieve arbeidsovereenkomst zegt het zo: in plaats van dat beding gelden de bepalingen van de cao. Je contract blijft dus staan, maar de cao-regel vervangt jouw afspraak.

Wat gebeurt er als de cao afloopt

De loon- en verlofafspraken uit een afgelopen cao blijven meestal gewoon gelden voor je zittende werknemers. Dat heet nawerking. Het komt doordat die afspraken deel zijn gaan uitmaken van de individuele arbeidsovereenkomst, op grond van de artikelen 12 en 13 van de Wet op de collectieve arbeidsovereenkomst. Werkgeversvereniging AWVN, die voor honderden bedrijven cao-onderhandelingen voert, omschrijft het net zo: de inhoudelijke cao-bepalingen blijven van kracht tot er een nieuwe cao of een andere afspraak is.

Je kunt het loon dus niet eenzijdig verlagen zodra de cao-datum is verstreken. Voor een nieuwe werknemer die je daarna aanneemt ligt het anders: met hem heb je nog geen afspraak, dus daar werkt niets na.

Bij een algemeenverbindendverklaring ligt het scherper. Die verplichting stopt op de einddatum van het besluit van de minister. Was je alleen via die verklaring gebonden, dan vervalt de plicht om de cao toe te passen op nieuwe contracten zodra de verbindendverklaring afloopt. Hoe ver de nawerking precies reikt, verschilt per geval en is regelmatig onderwerp van rechtszaken. Zit je in die situatie, leg je cao en je contracten dan voor aan een arbeidsrechtjurist.

Als er voor jouw bedrijf geen cao geldt

Dan stel je de arbeidsvoorwaarden zelf op, binnen de gewone arbeidswetten. In 2024 gold dat voor 2,4 miljoen banen, oftewel 27,5 procent van alle werknemersbanen (CBS). Je bent nog steeds gebonden aan het wettelijk minimumloon, de Arbeidstijdenwet en het arbeidsrecht in Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek. Het minimumuurloon is sinds 1 juli 2026 € 14,99 bruto voor iedereen van 21 jaar en ouder. Bij een werkweek van 38 uur is dat ongeveer € 2.470 bruto per maand.

Het aandeel werknemers onder een cao daalt gestaag: van 76,7 procent in 2010 naar 72,5 procent in 2024. Steeds meer werkgevers regelen het dus zelf. Dat is goedkoper in premies, maar het kost je de kant-en-klare loonschalen en verlofregeling die een cao meelevert. Overweeg je personeel aannemen of het werk uitbesteden, dan hoort die vraag in je afweging thuis.

Wat je hierna doet

Zoek als eerste de werkingssfeer van de cao op die bij jouw activiteiten hoort. Dat is het artikel waarin staat welke bedrijven eronder vallen, meestal artikel 1 of 2. Vergelijk die omschrijving woord voor woord met wat jouw bedrijf feitelijk doet, niet met je KVK-omschrijving. Bij twijfel beslist uiteindelijk de rechter aan de hand van je werkelijke bedrijfsactiviteit.

Voor de komende jaren is de richting duidelijk. De cao-dekking loopt terug, de discussie over zelfstandigen en cao’s loopt door, en het kabinet werkt aan nieuwe regels rond de beoordeling van arbeidsrelaties. Wie nu personeel aanneemt, doet er verstandig aan de werkingssfeer jaarlijks opnieuw te checken.

Veelgestelde vragen