Hoe werken de Amerikaanse presidentsverkiezingen

De kern in één zin: Amerikanen stemmen niet rechtstreeks op een president, maar per staat op een groep kiesmannen, en wie 270 van de 538 kiesmannen haalt, wint. Dat systeem verklaart alles wat er verder vreemd aan lijkt: waarom campagnes zich op een handvol staten richten, waarom de kandidaat met de meeste stemmen toch kan verliezen, en waarom het maanden duurt voordat duidelijk is wie er überhaupt kandidaat is. Hieronder lopen we de stappen langs, van de voorverkiezingen tot de uitslag.

Amerikaanse presidentsverkiezingen in vogelvlucht

Net als in Nederland zijn er ook in Amerika meerdere politieke partijen. Door het kiessysteem maken kleinere partijen weinig tot geen kans op het winnen van de presidentsverkiezingen. De twee grootste partijen zijn de Republikeinse Partij (rechts) en de Democratische Partij (links). Kleinere partijen zijn bijvoorbeeld de Groene Partij en de Libertarische Partij. De verkiezingen voor de president van de VS gaan van oudsher tussen de republikeinen en de democraten. Naast de president kiezen Amerikanen om de twee jaar ook een nieuw Congres; de ronde die halverwege een presidentstermijn valt, heet de midterms.

Het grote verschil met Nederland zit in wat je kiest. Wij stemmen op een partij, waarna de partijen samen een coalitie vormen en de lijsttrekker van de grootste partij meestal minister-president wordt. Nederland heeft dus geen president en ook geen rechtstreekse verkiezing van de regeringsleider. Amerikanen stemmen juist wel op een persoon, al loopt die stem via kiesmannen. Hoe de Nederlandse kant werkt, lees je in het artikel over de Tweede Kamerverkiezingen.

In vogelvlucht:

• Ronde 1: de partijen kiezen per staat een presidentskandidaat. Dat zijn de voorverkiezingen, in het Engels de primaries en caucuses. Ze lopen van februari tot in de zomer van het verkiezingsjaar.
• Ronde 2: op de eerste dinsdag na de eerste maandag van november gaan de Amerikanen naar de stembus. Ze stemmen per staat op een groep kiesmannen. De kandidaat die in een staat wint, krijgt in vrijwel alle staten alle kiesmannen van die staat. Het is dus alles of niets.
• Ronde 3: in december brengen de kiesmannen hun stem uit, en begin januari telt het Congres die stemmen. Wie 270 van de 538 kiesmannen haalt, is gekozen. De beëdiging is op 20 januari.

Kiesmannen kunnen ook vrouwen zijn; het woord is blijven hangen uit de tijd dat dat niet zo was.

Wanneer zijn de volgende Amerikaanse verkiezingen

De eerstvolgende landelijke stembusgang is die van de midterms op 3 november 2026: geen president, wel het hele Huis van Afgevaardigden, een derde van de Senaat en in 36 staten een gouverneur. De volgende presidentsverkiezing valt op 7 november 2028. De voorverkiezingen daarvoor beginnen begin 2028, maar kandidaten melden zich in de praktijk al een jaar eerder, omdat ze die tijd nodig hebben om geld op te halen.

De inspraak van de Amerikaanse burger

Door het systeem met kiesmannen vragen mensen zich weleens af of de Amerikaanse burger wel genoeg invloed heeft. Die invloed zit op een andere plek dan bij ons: niet alleen in november, maar vooral in het voorjaar. Wie lid is van een partij, kiest namelijk mee wie de kandidaat wordt. Daarom zijn in Amerika veel meer mensen lid van een partij, en daarom zie je mensen tot op de laatste minuut langs de deuren gaan voor hun favoriet.

In de eerste ronde worden de presidentskandidaten per partij gekozen. Er melden zich vaak tien of meer kandidaten binnen dezelfde partij. Tijdens de voorverkiezingen valt die groep af, staat voor staat, tot er één overblijft. Ben je lid van die partij, dan mag je daarover meestemmen. Het loont dus om lid te zijn van een partij als je in de VS invloed wilt uitoefenen op wie er straks op het stembiljet staat.

Het verloop van de voorverkiezingen

De voorverkiezingen nemen maanden in beslag. Ze beginnen in de winter en lopen door tot in juni. De volgorde is niet willekeurig: de eerste staten krijgen onevenredig veel aandacht, omdat een winst daar geld en publiciteit oplevert voor de rest van de rit. Een kandidaat die in de eerste staten niet meekomt, stopt vaak al voordat de meeste kiezers aan de beurt zijn geweest.

Er zijn twee vormen. Bij een primary breng je in een stemlokaal je stem uit, net als bij een gewone verkiezing. Bij een caucus komen partijleden bij elkaar in een zaal, een school of een gymzaal, en kiezen ze ter plekke, soms door zich fysiek in groepjes op te stellen. De caucus is de oudste vorm en wordt door steeds minder staten gebruikt, omdat hij veel tijd kost en de opkomst laag is.

De kiesmannen

De kiesmannen vormen samen het kiescollege. Er zijn er 538, en dat aantal is opgeteld uit drie posten:

• Senatoren: 100, twee per staat
• Afgevaardigden in het Huis: 435, verdeeld naar inwonertal
• Washington DC: 3, omdat de hoofdstad bij geen enkele staat hoort

Het aantal kiesmannen per staat verschilt daardoor sterk. Elke staat heeft altijd twee senatoren, hoe klein hij ook is, en daar komt het aantal afgevaardigden bij. Die vaste twee zorgen ervoor dat een stem in een dunbevolkte staat zwaarder weegt dan een stem in een grote staat. De tabel hieronder maakt dat concreet met het inwonertal uit de volkstelling van 2020.

Een kiesman uit Wyoming vertegenwoordigt dus ongeveer 196.000 inwoners en een kiesman uit Californië ruim 730.000. Anders gezegd: de stem van een inwoner van Wyoming telt in het kiescollege bijna vier keer zo zwaar. Toch zijn het de grote staten waar de campagnes zich op richten, want daar liggen de meeste kiesmannen in één keer op tafel.

Amerikaanse presidentsverkiezingen: meer stemmen maar toch verliezen

In Amerika is het mogelijk: de meeste stemmen krijgen en toch verliezen. Het is meerdere keren gebeurd, recent nog in 2000 en in 2016. In 2000 behaalde Al Gore landelijk meer stemmen dan George W. Bush, maar won Bush. In 2016 had Hillary Clinton bijna 2,9 miljoen stemmen meer dan Donald Trump, en won Trump. Hoe kan dat?

Dat komt door het alles-of-niets-principe per staat. Wie in een staat de meerderheid haalt, krijgt alle kiesmannen van die staat, of dat nu met een half procent verschil is of met twintig. Stemmen op de verliezer in die staat tellen landelijk niet mee. Win je Californië met een handvol stemmen, dan krijg je er toch alle 54. En win je Wyoming met tachtig procent, dan blijft het bij 3. Daarom hangt de uitslag aan een stuk of zeven staten waar het echt spannend is, de swing states, en besteden campagnes daar het meeste geld en de meeste tijd.

Twee staten doen niet mee aan alles-of-niets: Maine en Nebraska verdelen hun kiesmannen deels per kiesdistrict. Samen gaat het om een handvol stemmen, maar bij een krappe uitslag kunnen ze doorslaggevend zijn.

Hoe word je kiesman (of kiesvrouw)

Kiesmannen worden per partij voorgedragen, via systemen die per staat verschillen. Soms gebeurt dat op een partijcongres, soms in een eigen stemronde. Het gebeurt in de zomer voorafgaand aan de verkiezingen. Op wie zij gaan stemmen staat van tevoren vast, want ze zijn voorgedragen door de partij van één kandidaat.

Toch is dat systeem niet waterdicht. Een kiesman die anders stemt dan beloofd heet een faithless elector, een ontrouwe kiesman. In 1988 draaide Margaret Leach uit West Virginia haar twee stemmen om: ze stemde voor president op Lloyd Bentsen, de running mate, en voor vicepresident op Michael Dukakis. Het heeft nog nooit een uitslag veranderd, en sinds 2020 is het ook juridisch dichtgetimmerd: het Amerikaanse Hooggerechtshof bepaalde op 6 juli 2020 unaniem dat een staat een kiesman aan zijn belofte mag houden en mag straffen of vervangen als hij zich er niet aan houdt.

Het belang van de campagnes

Veel meer dan in Nederland zie je in de VS uitgebreide verkiezingscampagnes, en die kosten enorme bedragen. De federale verkiezingen van 2024, presidentsrace en Congres samen, kwamen volgens onderzoeksbureau OpenSecrets uit op minstens 15,9 miljard dollar. In 2020 was dat 15,1 miljard. Ter vergelijking: alle Nederlandse partijen samen geven aan een Tweede Kamercampagne enkele tientallen miljoenen euro’s uit.

Dat geld komt uit twee richtingen. De republikeinen zijn van oudsher meer afhankelijk van donaties uit het bedrijfsleven, de democraten van vakbonden en van grote aantallen kleine donaties via internet. Daarnaast geven comités die formeel los staan van een kandidaat honderden miljoenen uit aan reclame voor of tegen iemand. Juist die laatste categorie roept weerstand op, omdat de herkomst van het geld daar het minst zichtbaar is.

Campagnes draaien allang niet meer alleen op reclamespotjes. Kiezersdata bepalen wie welke boodschap te zien krijgt, en daar zit ook de schaduwkant: lees het verhaal over de grens tussen datagebruik en datamisbruik. Meer artikelen over politiek en samenleving staan in het kennisgebied maatschappelijk.

In de video hieronder zie je het hele proces nog eens kort uitgelegd.

Veelgestelde vragen over de Amerikaanse presidentsverkiezingen