De ontwikkeling van een puber: fasen, brein en gedrag

De puberteit is de laatste van de vier ontwikkelingsfasen die een kind doorloopt. In die jaren maakt je kind zich los van jou, vormt het een eigen mening en leert het zelf keuzes maken. Dat gaat met horten en stoten, want het deel van de hersenen dat emoties aanstuurt loopt voor op het deel dat remt en plant. Vraag jij je af waarom je zo vaak in discussie raakt met je puber? Of ben je zelf puber en wil je weten waarom je ouders je opeens zo vervelend vindt? Van de babytijd tot aan de volwassenheid maak je een reusachtige ontwikkeling door. Welke dat precies zijn, lees je hieronder.

Ontwikkelingsfasen en -taken van pubers

Om te begrijpen welke ontwikkeling een puber doormaakt, helpen twee begrippen. Het eerste is de ontwikkelingsfase: een periode met een eigen karakter. Een puber zit in de adolescentiefase, de laatste van de vier. Het tweede begrip is de ontwikkelingstaak: een vaardigheid die een kind in die fase onder de knie krijgt. Rondt het die taken af, dan gaat het met een stevige basis de volgende fase in.

Ieder kind is anders, dus kleine verschillen in tempo horen erbij. Wijkt het tempo of het patroon sterk af, dan zit daar vaak iets onder. Twijfel je, bespreek het dan met de huisarts of met de jeugdgezondheidszorg op school.

De adolescentieperiode van een puber

De adolescentieperiode begint gemiddeld rond het twaalfde jaar en loopt tot ongeveer het achttiende. In de volksmond heet dat de puberteit. Centraal staan drie ontwikkelingstaken: emotionele zelfstandigheid opbouwen, een eigen identiteit vormen en de relatie met de ouders omvormen. Aan het begin speelt de overstap van de basisschool naar de middelbare school een grote rol.

Het brein is op het achttiende jaar nog niet klaar. De hersenen ontwikkelen zich door tot zeker het vijfentwintigste levensjaar, en niet overal even snel: de emotionele gebieden rijpen eerder dan de gebieden die plannen, remmen en gevolgen overzien. Volgens de Hersenstichting is een puber daardoor extra gevoelig voor beloning en schat hij of zij risico’s minder goed in. Emotie wint dus regelmatig van verstand. Dat verklaart veel van het gedrag dat ouders als onbezonnen ervaren, en het is tijdelijk.

Emotionele zelfstandigheid van een puber

De puberteit draait voor een groot deel om emotionele zelfstandigheid. Er wordt van een jongere verwacht dat hij of zij zelf keuzes maakt en die ook draagt. Heeft je kind in de eerdere fasen genoeg grenzen, steun en uitleg gekregen, dan pakt het die zelfstandigheid meestal makkelijker op. Zelfvertrouwen en zelfwaardering helpen daarbij.

In deze fase spelen veel conflicten: met zichzelf en met jou. Je puber wil enerzijds nog kind zijn en anderzijds als volwassene worden behandeld. De botsingen gaan vooral over regels, schoolprestaties en vrienden.

Die vrienden worden steeds belangrijker. Pubers brengen meer tijd met leeftijdsgenoten door en vragen hen eerder om advies dan jou. Door die omgang vormt je kind een eigen waardensysteem: zijn of haar eigen normen en waarden. De groep kan zich ook tegen een kind keren: van de 13-jarigen wordt 10 procent vaak gepest. Meer daarover lees je bij pesten op de middelbare school.

Ook het lichaam verandert sterk. Vanaf het begin van de puberteit groeit een meisje gemiddeld nog 23 centimeter en een jongen 32, lees je bij hoe lang je kind wordt. Het is dan ook niet gek dat een puber veel bezig is met zijn of haar uiterlijk en zwaar tilt aan wat anderen ervan vinden. Deze fase heeft daardoor veel invloed op het zelfbeeld.

Identiteit vormen

Naast zelfstandigheid ontwikkelt een puber een eigen identiteit. Experimenteren helpt daarbij: met gedrag, met kleding, met vrienden. Jongeren sluiten zich aan bij een groep of doen idolen na, en social media speelt daar een grote rol in. Door te merken waar hij of zij zich prettig bij voelt, krijgt de eigen identiteit vorm.

Ook de eerste liefdesrelaties horen erbij. Pubers gaan daar helemaal in op. Gaat zo’n relatie uit, dan komt dat hard aan; somberheid hoort daar even bij. Houdt die somberheid weken aan en trekt je kind zich terug uit school, sport en vriendschappen? Dan is dat een reden om het verschil tussen een dip en een depressie serieus te nemen en er met de huisarts over te praten.

Doordat pubers sterk op zichzelf en op leeftijdsgenoten gericht zijn, maken ze zich los van hun ouders. Ze komen bij vrienden thuis en zien hoe het er in andere gezinnen aan toegaat. Op school horen ze opvattingen die soms haaks staan op wat ze van huis uit meekregen. Zo verandert ook de blik op jou: je bent niet langer alwetend, maar iemand die ook fouten maakt.

Van opvoed- naar vriendschapsrelatie

Omdat je kind anders naar je kijkt, verandert de relatie zelf ook. In de eerste jaren van de puberteit gaat dat vaak gepaard met conflicten en stevige discussies. Vervelend op het moment zelf, maar niet zorgelijk: juist in die botsingen scherpt je kind zijn of haar eigen mening.

Later in de adolescentie verandert de opvoedrelatie geleidelijk in een vriendschapsrelatie. Jullie worden gelijkwaardiger en discussies gaan er anders aan toe. Steeds vaker legt je kind een lastig vraagstuk aan je voor en vraagt het naar jouw mening. Veel jongeren schamen zich achteraf voor hun pubergedrag en laten merken dat ze veel van je hebben geleerd.

Het einde van de adolescentiefase staat in het teken van keuzes. Jongeren kiezen een studie en gaan vaak het huis uit: op kamers in een andere stad of samenwonen. Daarmee maken ze zich nog sterker los.

Bij die keuzes speelt ook de wet mee. Heeft je kind op zijn of haar zestiende nog geen diploma havo, vwo of mbo niveau 2, dan geldt de kwalificatieplicht tot het achttiende jaar en blijft het voltijds naar school.

Experimenteren met alcohol en drugs en met social media

Experimenteren hoort bij deze fase, en dat is precies wat ouders zorgen baart. Uit het Peilstationsonderzoek Scholieren van het Trimbos-instituut (meting 2023) blijkt dat 39,6 procent van de scholieren van 12 tot en met 16 jaar ooit alcohol heeft gedronken; 22,0 procent dronk in de maand voor het onderzoek. Uitproberen is dus eerder regel dan uitzondering, en dat maakt het gesprek erover belangrijker dan het verbod alleen. Ook schermen en social media horen bij deze jaren: vanaf 12 jaar adviseert de Richtlijn Gezond Schermgebruik hoogstens 3 uur schermtijd per dag.

Wat je wel wilt voorkomen, is dat uitproberen doorslaat: structureel drankgebruik, drugs of een gameverslaving. Ook de belangstelling in seksualiteit groeit in deze jaren. Duidelijke afspraken werken beter dan losse verboden, zeker omdat slaaptekort en alcohol volgens de Hersenstichting juist in deze periode invloed hebben op het geheugen en de concentratie.

De volgende fase van een puber

Heeft een kind als baby, peuter, kleuter, basisschoolkind en adolescent genoeg aandacht, steun, liefde, uitleg en grenzen gekregen, dan gaat het de volwassenheid in met zelfvertrouwen en zelfredzaamheid. Het geeft dan zelf invulling aan zijn of haar leven en zoekt zelf oplossingen voor lastige vraagstukken. Wil je weten waar die basis wordt gelegd, lees dan verder over de basis van opvoeden.

Veelgestelde vragen over de ontwikkeling van een puber