Open Monumentendag: wanneer is het en wat kun je bezoeken?

Eén weekend per jaar gaan de deuren open van kastelen, molens, forten, kerken, fabrieken en woonhuizen die je anders alleen van buiten ziet. In 2026 was dat op 12 en 13 september, de veertigste editie. Volgens de organisatie openden meer dan 6.000 monumenten hun deuren, waren er ruim 1.250 activiteiten en kwamen naar schatting 1,8 miljoen bezoekers. De volgende editie valt op 11 en 12 september 2027.

Wat is Open Monumentendag?

Tijdens Open Monumentendag zijn gebouwen en plekken met cultuurhistorische waarde gratis toegankelijk voor publiek. Vaak gaat het om monumenten die normaal gesloten zijn, zoals een watertoren, een landgoed, een gemaal of een bunker. Lokale comités van vrijwilligers organiseren de openstelling in hun gemeente en bedenken er rondleidingen, lezingen, muziek en kinderactiviteiten bij. Landelijk zijn er zo’n 18.000 vrijwilligers bij betrokken. De toegang tot de monumenten is altijd gratis; voor een rondleiding of workshop kan een bijdrage worden gevraagd.

Wanneer is Open Monumentendag?

In Nederland is Open Monumentendag altijd in het tweede weekend van september. Gemeenten beslissen zelf of ze meedoen en of dat op zaterdag, zondag of beide dagen is. Niet elke gemeente doet elk jaar mee, dus kijk vooraf in het overzicht. Op de vrijdagavond ervoor is de landelijke opening in een gastprovincie; in 2026 was dat Flevoland, met een feestelijke start op de werf van Museum Batavialand in Lelystad.

Het thema van 2026

Elk jaar krijgt Open Monumentendag een thema. Dat komt van de European Heritage Days, het Europese programma waar de Nederlandse dag deel van uitmaakt. Voor 2026 was het Europese thema Heritage at Risk, met als Nederlandse invulling Veerkrachtig erfgoed, in tijden van onzekerheid. Het thema wijst op de risico’s voor monumenten: klimaatverandering, verstedelijking, een tekort aan vakmensen en vrijwilligers en te weinig geld voor onderhoud. Volgens de organisatie verkeerde in 2025 bijna 15 procent van de monumenten die geen woonhuis zijn in slechte staat. Tegelijk laat het thema zien hoe monumenten herstellen: forten en bunkers die ons ooit beschermden, panden die na brand of overstroming zijn herbouwd en gebouwen die verduurzaamd zijn voor de toekomst.

Geschiedenis in het kort

De eerste Nederlandse Open Monumentendag was in 1987, naar Frans voorbeeld. Frankrijk begon in 1984 met een dag waarop historische gebouwen open gingen. De Raad van Europa maakte daar in 1985 een Europees programma van, de European Heritage Days, dat sinds 1999 samen met de Europese Unie wordt georganiseerd. Inmiddels doen zo’n vijftig landen mee, elk in eigen weekends tussen eind augustus en oktober, met jaarlijks tot twintig miljoen bezoekers. In Nederland voert de stichting Nederland Monumentenland in Amersfoort het programma uit, met de lokale comités als motor.

Zo plan je je bezoek

Op de website en in de gratis app van Open Monumentendag staan alle deelnemende monumenten en activiteiten op een kaart. Je filtert op plaats, soort monument, rolstoeltoegankelijkheid en activiteiten voor kinderen, en je stelt je eigen route samen. Sommige monumenten werken met tijdsloten om wachtrijen te voorkomen; dan reserveer je gratis een dag en tijdstip voor maximaal vier personen. Zonder tijdslot loop je gewoon binnen. Kijk vooraf of een monument op zaterdag, zondag of beide dagen open is, want dat verschilt per plek.

Een praktische aanpak is om een gebied te kiezen en daar drie of vier monumenten op fietsafstand van elkaar te combineren. Kies er minstens één met een rondleiding, want de verhalen van de vrijwilligers maken een gebouw pas echt interessant. Ga vroeg: rond het middaguur is het bij de bekende plekken het drukst.

Wat kun je bezoeken?

Het aanbod verschilt per jaar en per gemeente, maar een aantal soorten monumenten komt overal terug. Kastelen en buitenplaatsen openen kamers en tuinen die normaal privé zijn. Molens draaien met de molenaar erbij, die uitlegt hoe het gevlucht en de wieken werken. Forten en bunkers uit de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Atlantikwall passen precies bij het thema van 2026. Werelderfgoed zoals de Beemster, de Stelling van Amsterdam en de Koloniën van Weldadigheid doet mee met extra activiteiten. Ook jong erfgoed, zoals kerken en kantoren uit de wederopbouw, en oude boerderijen staan in het programma.

Natuurmonumenten doet met eigen rijksmonumenten mee, van landgoederen op de Veluwe tot molens bij het Naardermeer, vaak met excursies van de boswachter. De hunebedden in Drenthe zijn de oudste monumenten van het land en het esdorp Orvelte is een monument op zich; beide zijn ook buiten het weekend een uitje tijdens je vakantie in Drenthe. Zit je op de Veluwe, kijk dan bij de comités van Putten, Ermelo en Apeldoorn; meer tips vind je bij vakantie op de Veluwe.

Monumenten bezoeken buiten het weekend

Mis je het weekend, dan blijft er genoeg over. Veel monumenten zijn het hele jaar te bezoeken als museum, hotel of restaurant, en natuurgebieden van Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer zijn altijd open. Ideeën vind je in onze artikelen over musea in Nederland en over vakantie in Nederland. Wil je zelf bijdragen, dan zoeken de comités elk jaar vrijwilligers en kun je een monument aanmelden via het formulier op de website.

Veelgestelde vragen over Open Monumentendag