Het Nederlands rechtsstelsel: zo is de rechtspraak geregeld

Het Nederlands rechtsstelsel kent zes rechtsprekende instanties. Je leest hier welke rechter wanneer bevoegd is en hoe hoger beroep en cassatie werken.

Team Kennisdomein

31 juli 2026 ·

7 minuten Leestijd

13.7K X Bekeken

Het Nederlands rechtsstelsel is het geheel van gerechten die in Nederland recht spreken. Zes instanties doen dat: de rechtbank, het gerechtshof, de Hoge Raad, de Centrale Raad van Beroep, het College van Beroep voor het bedrijfsleven en de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. Welke van die zes jouw zaak behandelt, hangt af van het onderwerp én van de vraag of je in eerste aanleg staat of in hoger beroep gaat.

Enige kennis van het rechtsstelsel is nuttig, want vrijwel iedereen krijgt er ooit mee te maken. Vaak gaat het om een echtscheiding. Je kunt ook gedagvaard worden, zelf een zaak beginnen, verdachte zijn in een strafzaak of als getuige worden opgeroepen.

De zes instanties van het Nederlands rechtsstelsel

De rechtbank

Nederland telt 11 rechtbanken, verdeeld over 11 arrondissementen. Die vallen niet samen met de provincies; Nederland heeft er immers 12. Amsterdam heeft een eigen rechtbank. Op de site van De Rechtspraak vind je de precieze verdeling van de arrondissementen.

De rechtbank behandelt drie soorten zaken:

• Civiel recht: geschillen tussen burgers en bedrijven onderling
• Bestuursrecht: geschillen tussen burger en overheid
• Strafrecht: vervolging van verdachten van strafbare feiten

De rechtbank behandelt civiele zaken met een belang van meer dan €25.000 en zaken van onbepaalde waarde. Ook voogdij, adoptie, echtscheiding en alimentatie horen hier thuis. Soms oordeelt één rechter, soms doen drie rechters dat samen. Dat heet respectievelijk een enkelvoudige en een meervoudige kamer.

De kantonrechter

De kantonrechter is geen aparte instantie, maar een onderdeel van de rechtbank. Tot 1 januari 2002 bestonden er losse kantongerechten; die zijn toen opgegaan in de rechtbanken.

De kantonrechter behandelt civiele vorderingen tot en met €25.000. Daarnaast altijd arbeidszaken en huurzaken, ongeacht het bedrag. Verder bewind en curatele, het verwerpen of beneficiair aanvaarden van een erfenis en lichte strafzaken zoals overtredingen. Bij de kantonrechter oordeelt altijd één rechter, en je hebt er geen advocaat nodig.

Het gerechtshof

Nederland heeft 4 gerechtshoven. Wie daar recht spreekt, heet raadsheer — ook als het een vrouw is. Bij het gerechtshof ga je in hoger beroep tegen een vonnis van de rechtbank. Het hof bekijkt de zaak dan opnieuw, feiten en al. Een uitspraak van het hof heet geen vonnis maar een arrest.

De Hoge Raad

Bij de Hoge Raad der Nederlanden stel je cassatie in tegen een arrest van het gerechtshof. De Hoge Raad behandelt de zaak niet opnieuw en gaat niet over de feiten. Hij toetst alleen of het recht juist is toegepast en of de procedure goed is verlopen. Klopt er iets niet, dan verwijst de Hoge Raad de zaak terug naar een gerechtshof.

Het College van Beroep voor het bedrijfsleven

Het CBb behandelt hoger beroep over sociaaleconomisch bestuursrecht. Denk aan zaken over de Mededingingswet, de Postwet en de Warenwet. Ook doet het CBb uitspraak in tuchtzaken tegen accountants.

De Centrale Raad van Beroep

De Centrale Raad van Beroep oordeelt in hoger beroep over sociale zekerheid, ambtenarenrecht en studiefinanciering. Ben je het oneens met een beslissing van bijvoorbeeld het UWV of DUO en heeft de rechtbank je in het ongelijk gesteld, dan kom je hier terecht.

De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State

De Afdeling bestuursrechtspraak is de hoogste algemene bestuursrechter. Zij beslist onder meer over bestemmingsplannen, vergunningen voor grote projecten zoals windmolenparken en gasopslag, en over hoger beroep in vreemdelingenzaken.

Welke rechter is bevoegd in jouw zaak?

Omdat er meerdere rechtbanken en gerechtshoven zijn, is de vraag waar je precies moet zijn. Is er een contract tussen de partijen, dan staat daar meestal in welke rechter bevoegd is. Staat er de rechtbank Amsterdam, dan is die bevoegd. Er bestaan uitzonderingen op zo’n forumkeuze, dus vraag een advocaat om advies voordat je een dagvaarding laat uitbrengen.

Is er niets afgesproken, dan gelden de wettelijke regels:

• Bij een arbeidsovereenkomst: de rechter van de plaats waar het werk gewoonlijk wordt verricht
• Bij een zaak tussen een bedrijf en een particulier: de rechter van de woonplaats van de particulier
• Bij een onrechtmatige daad: de rechter van de plaats waar die daad plaatsvond
• Bij een nalatenschap: de rechter van de laatste woonplaats van de overledene

Wat een procedure kost

Elke procedure begint met griffierecht: een vaste bijdrage aan het gerecht. De hoogte hangt af van het soort zaak, het bedrag waar het om gaat en of je particulier bent of een bedrijf. Daarbovenop komen de kosten van een advocaat, die je bij de rechtbank, het hof en de Hoge Raad verplicht moet inschakelen. In ons blog over de kosten van een rechtszaak vind je de actuele tarieven en lees je wanneer je recht hebt op gesubsidieerde rechtsbijstand.

Van uitspraak naar uitvoering

Een uitspraak is niet het eindpunt. Betaalt de verliezende partij niet uit zichzelf, dan kun je met het vonnis naar een gerechtsdeurwaarder. Die kan bijvoorbeeld loonbeslag leggen of beslag op roerende zaken leggen. Een vonnis met een executoriale titel is dus pas het begin van de inning.

Veelgestelde vragen over het Nederlands rechtsstelsel

Hoeveel rechtbanken en gerechtshoven heeft Nederland?

Nederland heeft 11 rechtbanken en 4 gerechtshoven. Daarnaast is er één Hoge Raad, één Centrale Raad van Beroep, één College van Beroep voor het bedrijfsleven en één Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. De kantonrechter is geen aparte instantie, maar valt onder de rechtbank.

Heb je altijd een advocaat nodig?

Nee. Bij de kantonrechter en in bestuursrechtelijke zaken mag je zelf procederen. Bij civiele zaken bij de rechtbank, bij het gerechtshof en bij de Hoge Raad is een advocaat verplicht. In cassatie moet dat zelfs een gespecialiseerde cassatieadvocaat zijn. Ook waar het niet verplicht is, is deskundige hulp meestal verstandig.

Wat is het verschil tussen een vonnis, een arrest en een beschikking?

Een vonnis is de uitspraak van een rechtbank in een dagvaardingsprocedure. Een arrest is de uitspraak van een gerechtshof of de Hoge Raad. Een beschikking is de uitspraak op een verzoekschrift, bijvoorbeeld bij een echtscheiding of een ontslagzaak. De bestuursrechtelijke colleges spreken simpelweg van een uitspraak.

Wat is een dagvaarding?

Een dagvaarding is het document waarmee een rechtszaak begint. Daarin staat waar, wanneer en waarom de zaak wordt gestart. Een gerechtsdeurwaarder brengt de dagvaarding uit; dat heet betekenen. Je kunt zelf iemand dagvaarden, maar je kunt er ook een ontvangen.

Wat doet een officier van justitie?

De officier van justitie is lid van het Openbaar Ministerie en treedt in een strafzaak op namens de samenleving. Hij of zij leidt het opsporingsonderzoek, beslist of iemand wordt vervolgd en eist op de zitting een straf. De rechter beslist vervolgens zelfstandig over schuld en straf.

Wat zijn griffierechten?

Griffierechten zijn de kosten die je aan het gerecht betaalt voor de behandeling van je zaak. De hoogte hangt af van het soort zaak, het financiële belang en of je particulier bent of een organisatie. Voor een echtscheidingsverzoek betaalt een particulier in 2026 €341. Voor een kleine kantonzaak is dat €93. Kun je dat niet betalen, vraag dan bijzondere bijstand aan bij je gemeente.

Wat betekent niet-ontvankelijk?

Niet-ontvankelijk betekent dat de rechter je zaak niet inhoudelijk behandelt omdat je niet aan een formele voorwaarde voldoet. Denk aan een beroepstermijn die je hebt laten verlopen. Dat is iets anders dan onbevoegdheid: dien je je zaak in bij een rechter die er niet over gaat, dan verklaart die zich onbevoegd en verwijst hij de zaak door.

Bronnen

• Rechtspraak.nl, organisatie van de rechtspraak en griffierechten 2026 (geraadpleegd 31 juli 2026)
• Wet op de rechterlijke organisatie
• Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, artikel 93 (bevoegdheid kantonrechter) en artikel 79 (verplichte procesvertegenwoordiging)

Eerste publicatie op: 8 april 2020

• Deel Artikel:

Gerechtsdeurwaarder Nederland Rechtbank

Geschreven door: Team Kennisdomein

Van Kennisdomein

Team Kennisdomein bestaat uit specialisten die hun sporen hebben verdiend. Het team zorgt voor invulling van Kennisdomein vanuit de passie voor schrijven en het delen van kennis met anderen. De specialisten willen graag meer inzicht creëren in tal van onderwerpen zodat...

Meer informatie