Hoe taalvaardig is Nederland?

Twee grote onderzoeken meten hoe het er in Nederland voor staat. PIAAC kijkt elke tien jaar naar volwassenen, PISA elke drie jaar naar 15-jarigen. Ze wijzen op dit moment een andere kant op. Wil je eerst weten wat de niveaus zelf betekenen, lees dan de officiële taalniveaus in Nederland.

Hoe scoort Nederland op taalvaardigheid?

Nederlandse volwassenen doen het goed. In PIAAC 2023, het OESO-onderzoek naar de kernvaardigheden van volwassenen in 31 landen, staat Nederland op de gedeelde vierde plaats voor taalvaardigheid, de derde plaats voor rekenvaardigheid en de vijfde plaats voor probleemoplossend vermogen. Op alle drie de vaardigheden scoort Nederland significant beter dan het OESO-gemiddelde.

Tegelijk heeft een vaste groep moeite met taal. Van de 16- tot 65-jarigen beschikt 15,9 procent over een laag niveau van taalvaardigheid: zij worstelen met langere teksten of met het vergelijken van verschillende soorten informatie. Dat is ongeveer 1 op de 6. In de OESO-landen ligt dat aandeel gemiddeld op een kwart, en alleen Japan, Finland en Zweden doen het beter dan Nederland.

Er zit wel een addertje onder het gras. Het percentage volwassenen met lage taalvaardigheden is licht toegenomen ten opzichte van tien jaar eerder, maar dat verschil is niet significant. Wat wel duidelijk is gedaald, is de gemiddelde score bínnen die groep. Wie laag scoort, scoort dus lager dan tien jaar geleden. De kloof wordt niet breder, maar wel dieper.

Waarom zakt de leesvaardigheid van jongeren?

Bij 15-jarigen ziet het beeld er anders uit. PISA meet elke drie jaar de prestaties van 15-jarigen op lezen, wiskunde en natuurwetenschappen. In PISA 2022 scoorden Nederlandse leerlingen gemiddeld 459 punten op leesvaardigheid, terwijl het OESO-gemiddelde op 478 lag. Die score is significant gedaald ten opzichte van 2018 en blijft onder het OESO-gemiddelde.

Het verontrustendste cijfer is niet het gemiddelde maar de staart. PISA verdeelt leerlingen over zes vaardigheidsniveaus, waarbij niveau 2 geldt als het fundamentele niveau om mee te kunnen doen in de maatschappij. In 2022 haalde 33 procent van de Nederlandse 15-jarigen dat niveau niet. Dat is een toename ten opzichte van 2018.

Op wiskunde en natuurwetenschappen blijft Nederland nog boven het OESO-gemiddelde, al daalden ook die scores. Lezen is dus het domein waar de terugval het hardst aankomt.

Laaggeletterdheid in Nederland

Laaggeletterd betekent dat je taalkundig lager functioneert dan wat aan het einde van de basisschool wordt verwacht. Omgerekend naar absolute aantallen gaat het om ongeveer 2,2 miljoen volwassenen tussen 16 en 65 jaar met lage taal- en/of rekenvaardigheden. De overlap tussen beide groepen is groot: acht op de tien mensen met lage taalvaardigheden is ook laaggecijferd.

Ouderen springen eruit. Nederland onderzocht in deze ronde ook 66- tot 75-jarigen, en daar scoort 39 procent op het laagste niveau van taalvaardigheid; 33 procent is laaggecijferd. Dat gaat om ongeveer 860.000 mensen. Kernvaardigheden dalen gemiddeld met één niveau in de loop van een leven, dus dat verschil met jongere groepen is deels leeftijd en deels generatie.

Werk maakt een groot verschil. Er zit een fors gat in vaardigheidsniveau tussen mensen die werken en mensen die niet actief zijn op de arbeidsmarkt. Vooral bij korte deeltijdaanstellingen ligt het gemiddelde niveau lager. Door de leerplicht die in Nederland geldt krijgt iedereen wel de kans om na de basisschool door te leren, maar dat vertaalt zich niet automatisch in taalvaardigheid.

Laaggeletterdheid blijft daarnaast een taboe. Mensen die het betreft camoufleren het vaak, waardoor de groep moeilijk te bereiken is. Werkgevers met relatief veel laaggeletterden in dienst bieden opleidingstrajecten aan om taalkundig in hun medewerkers te investeren.

Wat betekent B1 voor wie teksten schrijft?

Kijk je over de hele bevolking welk taalniveau ongeveer 80 procent in ieder geval begrijpt, dan kom je uit op B1. Met dat niveau begrijpt een lezer teksten die zijn opgebouwd uit veelgebruikte woorden. Gaat een tekst over een hobby of over het werk, dan worden ook moeilijker woorden begrepen.

Wil je die grote groep bereiken, gebruik dan geen ingewikkelde woorden. Laat je niet verleiden om over ‘termen’ te praten in plaats van over ‘woorden’. Ook herkent de B1-lezer in een ‘schrijver’ een begrijpelijker soort dan in een ‘auteur’. Je houdt genoeg ruimte over voor interessante teksten. Zelfs officiële informatie zoals algemene voorwaarden kun je op B1 schrijven.

Pas wel op met de term B1-schrijfniveau, want dat bestaat niet. De reeks A1 tot en met C2 werd in Europees verband ontworpen om het lezen en spreken van mensen te vergelijken, niet om schrijvers de maat te nemen. En de ene B1-lezer is de andere niet: de woordenschat die iemand begrijpt hangt af van werk en interesses. Wil een tekst aanslaan, dan moet het onderwerp dus ook passen. Struikel je zelf over spelling, kijk dan bij de d’s en de t’s.

Dit artikel is een deel van onze reeks over de Nederlandse taal. De andere delen:

1. Waar komt de Nederlandse taal vandaan?
2. De officiële taalniveaus in Nederland
3. Hoe taalvaardig is Nederland?
4. Veel gemaakte fouten in de Nederlandse taal
5. De d’s en de t’s, waar komen ze vandaan?
6. Wat zijn koppelwoorden en waarom zou je ze moeten gebruiken?
7. Handige ezelsbruggetjes in de Nederlandse taal
8. Het belang van goede teksten
9. De rol van tekst op social media
10. Waarom SEO belangrijk is
11. Op zoek naar synoniemen
12. Medelanders en het Nederlands

Veelgestelde vragen over taalvaardigheid