Ontwikkeling schoolkind (6-12 jaar): fases en kenmerken

Het Nederlands Jeugdinstituut (NJi) is het landelijke kennisinstituut over opgroeien en opvoeden. Het onderscheidt voor deze leeftijd zes ontwikkelingstaken: leren lezen, schrijven en rekenen, zelfstandig worden, omgaan met leeftijdsgenoten, een positief zelfbeeld opbouwen, omgaan met winnen en verliezen en een eigen geweten ontwikkelen. Het tempo verschilt per kind, en dat is normaal. In de baby-, peuter– en kleuterfase gaat de ontwikkeling razendsnel; vooral de motoriek, de taal en het sociale gedrag maken dan grote sprongen. Bij een schoolkind gaat het om heel andere vaardigheden, en aan het eind van de basisschool kondigt de puberteit zich al aan: bij meisjes gemiddeld vanaf 10,5 jaar. Hieronder lees je per gebied wat er gebeurt.

De ontwikkelingsfase van een schoolkind

Om de ontwikkeling van een kind goed te kunnen volgen, splitst de pedagogiek die op in fases. De derde fase is de basisschoolperiode. Na de peuterfase heet je kind de eerste twee jaar van die periode een kleuter; het zit dan in de kleuterklas. Vanaf 6 tot 12 jaar spreken we van een schoolkind.

Bij elke fase horen ontwikkelingstaken: vaardigheden die kinderen in die periode leren. Blijft een vaardigheid uit, dan kan er sprake zijn van een ontwikkelingsprobleem. Ieder kind is anders en een tijdelijke achterstand zegt weinig; het NJi benadrukt dat de leeftijdsgrenzen globaal zijn en niet strikt moeten worden gebruikt. Grotere en langdurige achterstanden verdienen wel aandacht.

De ontwikkelingstaken van een schoolkind

Deze zes taken staan tussen het zesde en twaalfde jaar centraal. Ze bouwen voort op wat een kind als kleuter heeft geleerd. In de tabel hieronder zie je per taak wat je kind in deze jaren leert.

De ontwikkeling van een schoolkind op school

Zoals de naam al doet vermoeden, speelt het leven van een schoolkind zich vooral op school af. Doordat de taalverwerving rond het zesde of zevende jaar vrijwel voltooid is, is een kind klaar om te leren lezen, schrijven en rekenen. Dat leert het stap voor stap op de basisschool, en de school verwacht dat ook van elk kind: in groep 3 begint het lezen, in groep 8 volgt de doorstroomtoets.

School stimuleert ook de andere ontwikkelingsgebieden. In de gymles verbetert de grove motoriek (de grote bewegingen van armen en benen) met spelletjes waarin een kind hinkelt, gooit of voetbalt. Bij het schrijven ontwikkelt de fijne motoriek zich verder, de kleine bewegingen van hand en vingers. En op allerlei manieren prikkelt de school het denken en leren van een schoolkind.

De cognitieve ontwikkeling van een schoolkind

De cognitieve ontwikkeling van een schoolkind gaat over denken, leren en begrijpen. Het grootste verschil met de kleutertijd is dat het magische denken plaatsmaakt voor logisch denken. Een schoolkind redeneert over dingen die het voor zich ziet. Het begrijpt dat een hoeveelheid water hetzelfde blijft als je die in een ander glas giet. Ook kan het voorwerpen ordenen van klein naar groot en ze in groepen indelen.

Ook de aandacht groeit. Waar een kleuter een paar minuten geconcentreerd bezig is, houdt een schoolkind dat gaandeweg een half uur of langer vol. Het geheugen wordt sterker en een kind gaat strategieën gebruiken om iets te onthouden, zoals herhalen of iets in stukjes opdelen.

Rond het negende jaar verschuift het leren van karakter. In de eerste jaren leert een kind de techniek van het lezen; daarna gebruikt het lezen om te leren. Vanaf dat moment gaat schoolwerk steeds meer over begrijpen en toepassen in plaats van over de techniek zelf. Tegen het einde van de basisschool kan een kind ook nadenken over zijn eigen denken: het merkt zelf op dat het iets nog niet snapt.

De leefwereld van een schoolkind

Doordat een kind veel tijd op school doorbrengt, is het steeds minder thuis. Tot het zesde jaar speelt het leven zich vooral binnenshuis af; daarna verschuift een groot deel naar school, naar vriendjes en naar buitenschoolse activiteiten zoals sporttraining of muziekles, bijvoorbeeld viool leren spelen. Ook de school zelf haalt het kind naar buiten: in groep 5 en 6 gaan veel klassen wekelijks naar een schooltuin, waar elk kind een eigen stukje grond verzorgt.

Daardoor gaat een schoolkind meer op verkenning. Het speelt zelfstandig buiten, voetbalt met vriendjes op het veldje in de buurt of gaat rondfietsen. Het komt in aanraking met andere mensen en leert hen kennen. Zo ziet het ook hoe andere ouders hun kinderen opvoeden. De wereld van je kind wordt letterlijk en figuurlijk groter.

Zelfstandigheid, zelfvertrouwen en zelfredzaamheid

Die verkenning vraagt veel van de zelfstandigheid, het zelfvertrouwen en de zelfredzaamheid van je kind. Het moet leren fietsen, de bus nemen en zelf naar de winkel gaan. Door succeservaringen op te doen, leert je kind vertrouwen op wat het doet en kan. Steeds vaker trekt het zijn eigen plan en maakt het eigen keuzes: welke kleding het aandoet, welke sport het wil doen of welk instrument het wil leren bespelen.

Doordat de wereld groter wordt, gaat een kind zich ook meer bezighouden met wie het zelf is. Het onderzoekt welke positie het inneemt tegenover anderen en meet zich met leeftijdsgenoten. Een schoolkind kan daarbij meestal slecht tegen zijn verlies. Dat hoort erbij; een spelletje verliezen zonder de kamer uit te stormen is een van de zes ontwikkelingstaken, en die is rond het twaalfde jaar pas af.

De sociale ontwikkeling van een schoolkind

In de basisschoolperiode verschuift het zwaartepunt van het gezin naar de groep. Vriendschappen worden belangrijk en veranderen ook van aard: waar een kleuter vooral speelt met wie er toevallig naast zit, kiest een schoolkind zijn vrienden bewust, op grond van gedeelde interesses en vertrouwen. Kinderen trekken in deze fase vaak op met leeftijdsgenoten van hetzelfde geslacht.

Onderlinge competitie hoort er onlosmakelijk bij. Daardoor gaat ook groepsdruk een grotere rol spelen en komen pesten en uitsluiting vaker voor. Kinderen die niet mee kunnen komen met de groep, vallen er sneller buiten. Daar staat een belangrijke winst tegenover: schoolkinderen leren hun ruzies steeds vaker zelf oplossen, zonder dat de ander de dupe wordt. Ze kunnen zich namelijk in een ander verplaatsen en begrijpen dat iemand anders de situatie anders kan zien.

Ook leert een kind onderscheid maken tussen gedrag in verschillende omgevingen. Thuis, op school en op de sportclub gelden andere regels, en een schoolkind stemt zijn gedrag daar steeds beter op af.

De lichamelijke ontwikkeling van een schoolkind

De lichamelijke ontwikkeling van een schoolkind gaat snel. Het wisselt zijn melkgebit voor een volwassen gebit. Veel kinderen krijgen aan het eind van deze periode een beugel om dat gebit recht te laten groeien.

Kinderen maken groeispurten door, wat soms gepaard gaat met flinke groeipijn in armen en benen. Armen en benen worden langer en daarmee veranderen de lichamelijke verhoudingen. Daar moet een kind mee leren omgaan.

Wanneer de puberteit begint

Ook treden er hormonale veranderingen op. Sommige meisjes krijgen aan het eind van deze fase borsten of worden voor het eerst ongesteld. Jongens krijgen onder meer de baard in de keel en dus een lagere stem. Dat geldt niet voor elk kind: bij veel kinderen komen die veranderingen pas op de middelbare school. Gemiddeld begint de puberteit bij Nederlandse meisjes rond 10,5 jaar en bij jongens rond 11,5 jaar, zo staat in de richtlijn Lengtegroei van de jeugdgezondheidszorg, de organisatie achter het consultatiebureau en de schoolarts. De normale spreiding is ongeveer 9 tot 12 jaar bij meisjes en 9 tot 13 jaar bij jongens. Een deel van de meisjes zit dus nog in groep 7 of 8 als het begint; de eerste menstruatie volgt gemiddeld pas rond 13 jaar.

Gaat het veel eerder, dan is het verstandig het te laten bekijken door de jeugdarts of de huisarts. De jeugdgezondheidszorg houdt als grens borstontwikkeling bij een meisje voor haar achtste jaar, en groei van de teelballen of schaamhaar bij een jongen voor zijn negende.

De emotionele ontwikkeling van een schoolkind

Door die lichamelijke en hormonale veranderingen gebeurt er ook veel in het gevoelsleven. Naast de basisemoties krijgen kinderen te maken met nervositeit, paniek en opwinding. Ook daar moeten ze mee leren omgaan, en hun stemming kan flink wisselen.

Een schoolkind merkt daarnaast dat anderen hun eigen gevoelens hebben. Het kan zich beter inleven en wordt voor het eerst verliefd. Je kind voelt zich veilig en fijn bij een ander en wil graag in diens buurt zijn. Die eerste verliefdheid is meestal niet te vergelijken met die van een volwassene, maar onderschat hem niet: je kind voelt het intens en kan erg verdrietig zijn wanneer de ander geen interesse toont.

Signalen van ontwikkelingsstoornissen en -problemen

De ontwikkeling van kinderen verloopt niet altijd zonder problemen. Elke ouder krijgt te maken met alledaagse opvoedvragen, maar er kunnen ook signalen zijn dat er meer speelt. Af en toe problemen rond angst, leren, voeding of zindelijkheid is normaal. Houden ze aan of nemen ze toe, dan kunnen ze wijzen op een ontwikkelingsstoornis. Denk aan ADHD, dyslexie, dyscalculie of een autismespectrumstoornis. ADD wordt in de volksmond nog vaak gebruikt. In de DSM-5, het handboek waarin psychiaters alle psychische aandoeningen beschrijven, staat het niet meer als aparte diagnose. Het valt daar onder ADHD, in de overwegend onoplettende vorm.

Gebieden waarop ontwikkelingsstoornissen kunnen ontstaan

• Gedragsproblemen
• Angstproblemen
• Leerproblemen
• Voedingsproblemen
• Zindelijkheidsproblemen
• Motorische problemen

Twijfel je over de ontwikkeling van je kind? Ga dan eerst in gesprek met de leerkracht, de huisarts of een schoolmaatschappelijk werker. Er is een breed aanbod aan therapeuten en behandelingen voor kinderen. Daarnaast kun je in je eigen gemeente terecht met opvoedvragen: voor kinderen van 0 tot 4 jaar bij het consultatiebureau, van 4 tot 18 jaar bij de jeugdgezondheidszorg van de GGD.

De overgang naar de adolescentiefase

Op de basisschoolperiode volgt de adolescentieperiode. In de laatste twee jaar van de basisschool is je kind daar al mee bezig. Het ontwikkelt zich dan in een ongelijk tempo, waardoor gedrag sterk kan veranderen. Je kind wordt mondiger en brutaler. Er ontstaan opeens hevige discussies, bijvoorbeeld over zakgeld, een telefoon, make-up of gamen. Je kind zoekt de grenzen op: de puberteit gaat van start.

Veelgestelde vragen over de ontwikkeling van een schoolkind